Zasady edycji tekstów w Przeglądarce wersetów równoległych szesnastowiecznych przekładów Ewangelii, I Winiarska

Tags:
Content: Izabela Winiarska-Gуrska Zasady edycji tekstуw w Przegldarce wersetуw rуwnoleglych szesnastowiecznych przekladуw Ewangelii www.ewangelie.uw.edu.pl Podstawowym celem obecnej fazy realizacji projektu jest opracowanie i udostpnienie w dogodnej dla badaczy postaci cyfrowej zdygitalizowanych dziesiciu XVI-wiecznych Ewangelii oraz dostarczenie narzdzi do porуwnania wersetуw rуwnoleglych, ponadto poddanie wprowadzonego do bazy materialu tekstowego wstpnej obrуbce informatycznej, co ­ jak wierzymy ­ ulatwi badania historycznojzykowe z zastosowaniem programуw komputerowych pozwalajcych na analizy ilociowe i jakociowe. Przedsiwziciu bowiem patronuje przekonanie, e przyszlo diachronicznych studiуw nad polszczyzn zaley nie tylko od dostpnoci w Internecie podobizn zabytkуw jzykowych, lecz przede wszystkim od dygitalizacji tekstуw dawnych i moliwoci wyzyskania w pracy badawczej obszerniejszych korpusуw diachronicznych, latwo dostpnych naukowych edycji tekstуw dawnych i szerszego zastosowania w analizach historycznych nowoczesnych programуw komputerowych. Bezporedni inspiracj do opracowania przegldarki byl program Studio biblijne dla Windows Krzysztofa Samsonowicza i Zenona Korosteskiego, CD (1997, 1998) oraz dostpne w sieci edycje Pisma witego, wrуd ktуrych wymieni trzeba najpopularniejsze: Portal: Biblia (pl.wikipedia.org), www.bibliaswieta.com, Biblia brzeska Nowy Testament w edycji P. Krolikowskiego oraz Biblia Tysiclecia www.biblia.deon.pl, www.Biblia-OnLine.pl, www.biblia.net.pl, bibliaapologety.com, ktуre zawieraj najwaniejsze przeklady polskie i obce. Historycy jzyka mog take korzysta z podobizn przekladуw Biblii, ktуre s udostpniane przez biblioteki cyfrowe podobizny przekladуw; m.in. Federacj Bibliotek Kocielnych FIDES, Polsk Bibliotek Internetow (BN), w ktуrej znajduj si: Biblia Leopolity wyd. 1561, Biblia brzeska (1563), Biblia w przekladzie Jakuba Wujka (1599), a take Dolnolsk Bibliotek Cyfrow, ktуra zamieszcza skany Biblii 1572 w tlumaczeniu Szymona Budnego. Wspomniane polskie przegldarki internetowe nie odpowiadaj jednak specyficznym potrzebom historykуw jzyka, ktуrzy z dawnych tekstуw pozyskuj dane do studiуw szczegуlowych nad calym systemem jzykowym dawnej polszczyzny i jej podsystemach, w tym take informacje na temat fonetyki i pisowni. Sporуd dawnych tlumacze wydania internetowe uwzgldniaj tylko najwaniejsze ­ translacj Jakuba Wujka z 1599 r. i Leopolity (1561), brzesk (1563) oraz XVII-wieczn Bibli gdask (1632). Tekst dawnych przekladуw jest prezentowany bd to w formie podobizn cyfrowych, bd ­ ze wzgldu na popularny 1
charakter publikacji internetowych ­ w transkrypcji uproszczonej. Odczuwa si brak wyda krytycznych, oddajcych wlaciwoci fonetyczne i fleksyjne tekstu rуdlowego. Nie zawsze wydawcy podaj rуdlo bdce podstaw wydania. Z zaloenia w edycjach internetowych pomija si take marginalia, annotacje, przestrogi i glosy, a take obszerniejsze komentarze ­ wyklady na kapitula, ktуre dla historykуw jzyka s take istotnymi dokumentami filologicznymi. Zwlaszcza krуtkie glosy filologiczne s cennym rуdlem wiedzy o relacjach semantycznych dawnej polszczyzny, pomocnym przy eksplikacjach znacze leksemуw czy ocenie rejestru stylistycznego wyrazуw. Oparcie popularnych wyda komputerowych na zasadach innych ni przyjte w polskim edytorstwie historycznym ogranicza ich przydatno do analiz leksykalnych i semantycznych, wrcz dyskwalifikuje je jako rуdlo i podstaw szczegуlowych studiуw historycznojzykowych. Celem niniejszego opracowania jest omуwienie ogуlnych zaloe edytorskich powstalej w ramach grantu N N104 056438 internetowej Przegldarki wersetуw rуwnoleglych Ewangelii wybranych z dziesiciu szesnastowiecznych polskich tlumacze Nowego Testamentu1. Podstawa rуdlowa Podstaw rуdlow bazy stanowi wylcznie mikrofilmy bdce w posiadaniu Biblioteki Narodowej w Warszawie (BN) oraz Biblioteki Uniwersyteckiej Uniwersytetu Warszawskiego (BUW). Nie korzystano bezporednio ze starych drukуw. Wykaz mikrofilmуw wraz z informacjami dodatkowymi zawiera ponisza tabela.
Tabela 1.
Data wyda nia
Nazwa przyjta Przegldarce wersetуw rуwnoleglych
ksigi w
Miejsce wydania
Sygnatura mikrofilmu
Karta katalogowa
Opracowujcy edycj
Numer ISBN
edycji
na
stronie
www.ewangelie
.uw.edu.pl
1551
Ewangelia wedlug w. Mateusza, przeklad Stanislawa Murzynowskiego
Krуlewiec
BUW, mf. egzemplarza z odrcznymi uwagami Jana SandeckiegoMaleckiego, CD Sd. 1
BIBLIA ­ Test. Nov., Evang.
S. Math., Pol.
Ewangelia...
wedle
Mateusza svietego... na
polski przeloona [przez
Stanislawa
Murzynowskiego]
i
objaniona... przydana
[S.
Murzynowskiego
Ortographia Polska to iest]
Izabela Winiarska-Gуrska
978-83-6400601-2
1 Wstpne zaloenia zostaly opublikowane w artykule I. Winiarska, Szesnastowieczne przeklady Biblii na jzyk polski jako czynniki sprawcze rozwoju polszczyzny literackiej. Nowe propozycje badawcze i edytorskie, [w:] Badania historycznojzykowe. Stan, metodologia, perspektywy, red. Boguslaw Dunaj, Maciej Rak, Krakуw, s. 123­ 132. Niniejsze opracowanie jest zmienion i poszerzon wersj tamtego tekstu. Zob. te I. Winiarska, Przegldarka wersetуw rуwnoleglych szesnastowiecznych polskich Ewangelii w pracy historyka jzyka, ,,Poradnik Jzykowy" 2011, z. 8, s. 27­45. 2
nauka czytania i pisania
izyka polskiego;
[Wyd. Jan Seklucjan.].
Krуlewiec:
[Al.
Augezdecky], 1551. 4o.
1553
Nowy Testament, tzw.
Jana
Seklucjana,
przeklad Stanislawa
Murzynowskiego
Krуlewiec
BN, mf. 4067 egzemplarza Ossol./Baw.24 839/ XVI. Qu. 3184
Biblia Nowy Testament zupelny. Cz. 1-2. Przekl. polski S. Murzynowskiego Krуlewiec, A. Augezdecky, nakl. J. Seklucjana, 1553. 4o, 2 tomy E. XIII. 26. Ossol. /Baw. 24839/XVI. Qu. 3184
Izabela Winiarska-Gуrska
978-83-6400602-9
1556 Nowy Testament, tzw. Krakуw Szarffenbergera
BN, mf. 79655 egzemplarza BN. XVI. Qu. 1634
Biblia, Test. Novum ­ Polon.
Nowy Testament polskim
izykiem
wylozony:
wedlug... lacinskiego textu
od kosciola krzescianskiego
przyietego.
Ktemu
przylozono lekcie y
proroctwa z Starego Zakonu
wzite,
ktore
przy
ewangeliach
bywai
czytane...
(Wybiano w Krakowie: v
dziedzicow
Marcusa
Szarffenbergera..., [po 6.I.]
1556).
[8], 392, [20] k. : il. ; 4o
E. XIII. 22. Wierzb. 161.
Piek. Kуrn. 98. Boh. Ossol.
165. S. tyt. druk czerw.-
czarn.
BN. XVI. Qu. 1634
Szymon Gruda
978-83-6400603-6
1561
Nowy Testament z przekladu Biblii Jana Leopolity
Krakуw
1563 Nowy Testament z Brze Biblii brzeskiej
mf. 99171 egzemplarza BN XVI. F. 188
Biblia (pol.) Biblia to iest kxigi Starego y Nowego Zakonu... / [tlum. Jan Leopolita]. [T. 1-2]. W Krakowie: w drukarni Szarffenbergerуw, 26 VI 1560 ­ 2 I 1561. [470], [146] k.; 2o. E. XIII, 13-14. W. 212. BJ.P. 190.
Alina Kpiska
Nowy Testament z wl. k. tyt.
Def.. brak 82 k. na pocz., k.
Y6 i k. Aa6 w cz. 1; k. EE2, i
60 k. na kocu w cz. 2.
Fragmenty odczytane na
podstawie
innego
egzemplarza:
od Mk 14:48 do Mk 15:47,
od Jn 18:34 do Jn 18:36.
http://www.pbi.edu.pl
(dostp z dnia 1.05.2013)
mf. 61205 egzemplarza BN. XVI. F. 294
BIBLIA Biblia [Brzeska]. Brze, [C. Bazylik?] nakl. M. Radziwilla, 1563, 2o. E. XIII, 16 Def.: k. tyt. Uszkodz., Brak k. 2,5-7 rejestru BN XVI. F. 294
Alina Kpiska
978-83-6400604-3 978-83-6400605-0
3
1570
Nowy
Testament
w przekladzie
Szymona Budnego
Niewie
BN, mf. 4360, egzemplarza Ossol. 1074
Biblia Nowy Testament. ­ Apokryfa. Przekl. Polski Sz. Budnego. Niewie, Dan. Z Lczycy, nakl. Ma. Kawieczyskiego, 1570. 4o E. XIII, 428. Ossol. 1074
Ewelina Kwapie
978-83-6400606-7
1572
Nowy Testament z
przekladu
Biblii
Szymona Budnego
Niewie
mf. 57358 egzemplarza BN. XVI. Qu. 498
Biblia. Przekl. Szymona Budnego. Niewie, D. Lczycki w Druk. i nakl. Kawieczyskich. 1572. 4o. E. XIII, 17 BN XVI. Qu. 498 Uzupelnienia Mt 2,16; Mt 11,30; Mt 12,20; Mt 21,40 z faksymile dostpnego online http://www.dbc.wroc.pl (dostp z dnia 1.05. 2013)
Ewelina Kwapie
978-83-6400607-4
1577
Nowy Testament w przekladzie Marcina Czechowica
Krakуw
mf.
4348
egzemplarza
BN. /P. XVI.
82/
Biblia Nowy Testament. Przekl. Marcina Czechowicza. (sic!) /Krakуw/ Al. Rodecki, 1577. 4o. E. XIII. 30. BN /P. XVI. 82/
Aneta Koryciska, przy wspуlpracy Izabeli WiniarskiejGуrskiej
978-83-6400608-1
1593
Nowy Testament w przekladzie Jakuba Wujka
Krakуw
mf. 66571 egzemplarza BN. XVI. Qu. 811
Biblia Nowy Testament Pana Naszego Jesusa Chrystusa. Znowu z laciskiego y z greckiego na polskie wiernie i szczyrze przeloony [...] Przez D. Jakuba Wuyka [...] Krakуw, A. Piotrkowczyk, 1593. 4o. K. nlb. 1, s. 41, 890 /podwуjna s. 48/, k. nlb. 28. E. XIII, 24 BN. XVI. Qu. 811
Izabela Wiencek, przy wspуlpracy Aliny Kpiskiej
978-83-6400609-8
1599
Nowy Testament z
przekladu
Biblii
Jakuba Wujka
Krakуw
mf. 99628 egzemplarza BN. XVI. F. 212
Biblia (pol.)
Biblia to iest ksigi Starego
y Nowego Testamentv/
wedlug
laciskiego
przekladu starego, w
kociele
powszechnym
przyitego, na polski izyk
znowu z pilnoci
przeloone ... przez D.
Iakuba
Wvyka
Wgrowca...
W Krakowie: w Drukarni
Lazarzowey... [post 25
VIII] 1599.
[18] k., 1479 [1480] s., [28]
k., [1] k. front. ; 2o.
E. XIII, 15/16. BJ. P. 196.
Na s. tyt. data wyd.: M. D.
XC IX ­ Zaw. front.
BN. XVI. F. 212
Patrycja Pokora, przy wspуlpracy Izabeli WiniarskiejGуrskiej
978-83-6400609-8
Przy doborze rуdel uwzgldniono kilka krzyujcych si kryteriуw, mianowicie: 4
a) znaczenie kulturowe translacji i jej wplyw na polski styl biblijny; b) reprezentatywno dla polszczyzny XVI w.; c) nowatorstwo lub tradycjonalizm warsztatowy i jzykowy; d) przynaleno wyznaniowa przekladu lub tlumacza. Podstawa materialowa obejmuje tlumaczenia katolickie (1556, 1561, 1593, 1599) i tzw. innowiercze: luteraskie (1551, 1553), kalwiskie (1563) oraz ariaskie (1570, 1572, 1577). Dziki uwzgldnieniu przekladуw rуnych wyzna moliwe bdzie szczegуlowe zbadanie podobiestw i rуnic midzy katolickimi tlumaczeniami Ewangelii oraz tymi, ktуre wyrosly z protestantyzmu. Jak zaznaczono, starano si dobra przeklady wane dla kultury i jzyka polskiego, dlatego uwzgldniono dwie translacje Jakuba Wujka (1593, 1599) oraz przelomowe dla polszczyzny doby renesansu tlumaczenie brzeskie (1563). Za wane ogniwa w dziejach polszczyzny i polskiego stylu biblijnego uznaje si take przeklady Ewangelii, ktуre w opinii badaczy nawizuj do starszej tradycji (przeklady katolickie z 1556 i 1561 r.), a take nowatorskie i najbardziej samodzielne tlumaczenia Szymona Budnego. Uwzgldniono przeklad Marcina Czechowica zaslugujcy na uwag ze wzgldu na jzykowe wlaciwoci, obecno terminуw typowych dla rodowisk ariaskich (Ponurzyciel, nurza), stanowicy te inspiracj dla niektуrych tlumacze ruskich. Osobne miejsce w dziejach polszczyzny zajmuj translacje Stanislawa Murzynowskiego wydane w Krуlewcu przez Jana Seklucjana ­ z cennymi dla historyka jzyka odrcznymi uwagami redaktorskimi w egzemplarzu BUW z 1551 r., a take trudno dostpne (i miejscami nielatwe do odczytania) wydanie z roku 1553. Dziki tak dobranej bazie tekstowej latwiejsza bdzie obserwacja wzajemnych relacji midzy przekladami. Uwzgldnienie tlumacze uchodzcych za nowoczesne, jak i tzw. glboko ,,zanurzonych w tradycji", pozwoli ledzi nie tylko nowatorstwo jzykowe, ale take ­ trudniejsz do uchwycenia ­ ciglo, trwalo polskiego jzyka biblijnego, rysy stylistyczne i jzykowe niezalene od tla konfesyjnego, stabilno rozwiza translatorskich renesansowych tlumaczy Biblii. Przedmiotem edycji s wylcznie wymienione wyej XVI-wieczne przeklady Ewangelii wraz w komentarzami filologicznymi (przestrogami), glosami zawartymi na marginesach oraz na kocu rozdzialуw, jak rуwnie odrcznymi uwagami pochodzcymi od XVI-wiecznych redaktorуw (uwagi Jana Sandeckiego-Maleckiego). Uwzgldnione w edycji rkopimienne uwagi Jana Sandeckiego-Maleckiego w przekladzie Stanislawa Murzynowskiego (1551) s podawane zarуwno w transkrypcji, jak i w transliteracji. Komentarze laciskie podajemy take po polsku, w przekladzie Izabeli Wiencek. W przyszloci, jeli grant bdzie rozwijany, 5
wszystkie wersety zostan podane take w formie podobizn cyfrowych, dziki czemu bdzie mona pomin transliteracj tekstu. Mamy nadziej, e wkrуtce uda si zamieci tlumaczenie zamуwionego w Geheimes Staatsarchiv PreuЯischer Kulturbesitz mikrofilmu zawierajcego laciski komentarz Jana Sandeckiego-Maleckiego do przekladu Stanislawa Murzynowskiego z 1551 roku Haereses et Errores in Commentario Joannis Secluciani in Matthaeum per Joannem Maletium Ministrum ecclesiae Lycensis collati et confutati2. Edycja nie obejmuje innych ni Ewangelie ksig Nowego Testamentu oraz komentarzy egzegetycznych (wykladуw do poszczegуlnych rozdzialуw)3. W edycji nie uwzgldniamy take przedmуw, wstpуw do poszczegуlnych wyda przekladуw. Przygotowywana w ramach grantu edycja komputerowa dziesiciu szesnastowiecznych przekladуw Ewangelii uwzgldnia potrzeby historykуw jzyka, cho nie traci z oczu potrzeb innych uytkownikуw Przegldarki. Dlatego kady edytowany przeklad zostanie podany w transkrypcji, formy, ktуrych transkrypcja w istotny sposуb odbiega od zapisu w oryginale ­ take w transliteracji. Uwzgldnione translacje maj by rуwnie zaopatrzone w dostpne w przypisach komentarze jzykowe. Na potrzeby grantu zostal opracowany przez dra Michala Rudolfa, polonist i informatyka, Program Ewangelie, ktуry w pierwszej kolejnoci (w pierwszym etapie realizacji projektu) umoliwia rozpisanie wybranych dziesiciu przekladуw na rozdzialy, a w ich obrbie na wersety. Te za s wpisywane w odpowiednio oznaczone okna. Jako podstawowy zapis w calej edycji przyjto transkrypcj przewidzian dla wyda krytycznych. Moliwa jest take transliteracja, ktуr zapisuje si w odrbnym oknie, przypisie transliteracja. T Form Zapisu stosuje si dla rkopimiennych passusуw, zwlaszcza uwag redakcyjnych Jana Sandeckiego-Maleckiego czy ciekawszych zjawisk natury fonetycznograficznej, przykladуw pisowni fonetycznej itp. zjawisk. W edytorze przewidziane s rуwnie przypisy rzeczowe oraz rуnego typu komentarze edytorskie: fonetyczne, fleksyjne, semantyczne. Po wpisaniu calej podstawy rуdlowej moliwy bdzie rуwnoczesny podgld wersetуw wszystkich dziesiciu lub tylko wybranych przekladуw Ewangelii. 2 Rkopis przed wojn znajdowal si w Archiwum w Krуlewcu (nr 208 in 40), wzmianki na jego temat podal S. Rospond w pracy Studia nad jzykiem polskim XVI wieku, Wroclaw 1949. Rkopis uznano za zaginiony podczas II wojny wiatowej, obecnie udalo si pozyska jego skany. 3 Wyklady na kapitula wystpujce tylko w niektуrych przekladach nie tworz porуwnywalnych fragmentуw w translacjach. Uwzgldniamy jedynie krуtkie komentarze (przewanie) filologiczne, ktуre w sposуb bezporedni poszerzaj wiedz jzykoznawcz, s przykladem уwczesnego aparatu naukowego, wyroslego z humanistycznego filologizmu systemu glosowania i opatrywania tekstu przypisami. 6
Zasady edycji Kada z opracowywanych Ewangelii jest traktowana take jako osobne wydanie krytyczne, material jzykowy zostal opatrzony rуnego typu omуwieniami wybranych form ­ przypisami fonetycznymi, fleksyjnymi, slowotwуrczymi, leksykalno-znaczeniowymi oraz rzeczowymi. Punktem wyjcia dla niniejszej edycji s Zasady wydawania tekstуw staropolskich. Projekt, cz. II: Teksty nowoytne do polowy XVIII wieku (Gуrski, Kuraszkiewicz i in. 1955), ktуre zostaly przejte i przyswojone na potrzeby edycji komputerowej. Tekst drukowany Ewangelii podajemy w transkrypcji przeznaczonej dla wydawnictw A (Gуrski, Kuraszkiewicz i in. 1955: 63­87). Oznacza to, e na stronie internetowej jako podstawowy bdzie wywietlal si tekst transkrybowany, elementy transliterowane bd dostpne w przypisie ,,transliteracja". Transliteracja obejmie wybrane formy, glуwnie nazwy wlasne, liczne przyklady pisowni fonetycznej (ubezdwiczniajcej lub udwiczniajcej), a take inn ni obecnie pisowni lczn i rozdzieln. Ze wzgldu na cel nadrzdny ­ uruchomienie przegldarki wersetуw paralelnych ­ odstpilimy od postulatu zachowania oryginalnego ukladu zabytku, gdzie rzdek w transkrypcji odpowiada rzdkowi w oryginale. Jak wiadomo, podzial na wersety w Polsce po raz pierwszy pojawil si w druku Biblii brzeskiej (1563). Uwzgldniamy te przeklady, ktуre takiego podzialu nie maj (s to translacje 1551, 1553, 1556, 1561). Podzial na wersety w Polsce po raz pierwszy pojawil si w Biblii brzeskiej (1563). W transkrypcji przekladуw katolickich (1556, 1561) stosujemy podzial wzorowany na przekladzie Biblii Wujka z 1599 r. W transkrypcji przekladуw ewangelickich stosujemy podzial oparty na przekladzie brzeskim. Rуnice w ukladzie ksig ilustruje ponisza tabela. Tabela 2.
Rozdzial
Liczba wersetуw w Biblii brzeskiej (1563)
Liczba wersetуw w Biblii w przekladzie Jakuba Wujka (1599)
Rуnice w ukladzie wersetуw
Mt 24
50
51
W przekladzie brzeskim w Mt 24,50 polczona tre z wersetуw 50 i 51
przekladu J. Wujka.
Mk 8
38
39
Werset podany jako 39. w przekladzie J. Wujka w przekladzie brzeskim
zapisany jako pierwszy werset rozdzialu 9.
Mk 9
50
49
Przesunicie do Mk 9,1 wersetu z Mk 8,39 (tj. ostatniego z poprzedniego
rozdzialu J. Wujka), przez to uklad wersetуw zmieniony w obrbie calego
rozdzialu, wersetowi Mk 9,1 (1563) odpowiada Mk 9,2 (1599) itd.
Lk 1,1-4
76
80
Prolog Ewangelii wedlug witego Lukasza, tj. wersety 1­4 maj w Biblii
brzeskiej oddzieln numeracj, podczas gdy w przekladzie J. Wujka
stanowi integraln calo rozdzialu 1. W przegldarce Prolog zostal
7
Jn 11
57
wlczony do rozdzialu Lk1, co spowodowalo, e wszystkie wersety rozdzialu pierwszego w przegldarce maj inn numeracj ni w oryginale; zostalo to kadorazowo opatrzone przypisem rzeczowym.
56
Werset 56. z przekladu Wujka (ostatni w tym rozdziale) w przekladzie
brzeskim rozbity na dwa ­ 56. i 57. W przegldarce zachowano tutaj
oryginalny uklad.
Naczeln zasad niniejszej edycji jest tak jak w instrukcji wydawniczej z 1955 r. denie do zachowania w transkrypcji wlaciwoci jzykowych zabytku, jego form fleksyjnych i slowotwуrczych oraz w miar moliwoci odcieni fonetycznych (Gуrski, Kuraszkiewicz i in. 1955: 63).T zasad rozszerzamy czciowo take na ortografi, ktуra ­ poddana zabiegom normatywnym i wzgldnej konwencjonalizacji w ramach уwczesnej normy uzualnej ­ zasluguje przynajmniej na czciowe odtworzenie, zwlaszcza w tych obszarach, w ktуrych daje si zauway wysilki normatywne i przejawy normalizacji. Z rуwn trosk podchodzimy do oryginalnego aparatu krytycznego ­ systemu oznacze i skrуtуw, ktуry take podlega zmianom w kolejnych drukach, w przekladzie brzeskim zostal poddany polonizacji i po raz pierwszy wprowadzono konsekwentnie skrуty polskich tytulуw ksig biblijnych. Zasad t zastosowali konsekwentnie take pуniejszy tlumacze i wydawcy, w tym rуwnie take Jakub Wujek4. Nie uwspуlczeniamy take wedlug dzisiejszej odmiany, wymowy i pisowni nazw wlasnych. Zapoyczone nazwy wlasne stanowi specyficzn grup poddan zloonemu procesowi fonologiczno-fonetycznej, graficznej, fleksyjnej, slowotwуrczej i przekladowej adaptacji, ktуry w XVI w. byl procesem ywym. W renesansowych tlumaczeniach Pisma witego sposуb zapisu danej nazwy nierzadko wskazywal na inspiracje warsztatowe, tlo wiatopogldowe i konfesyjne autora. Zwolennicy przekladуw humanistycznych odchodzili od pisowni utrwalonej w polszczynie, poddawali krytyce nazwy przyswojone. W ramach powrotu do rуdel spotyka si zjawisko odchodzenia od spolonizowanych nazw wlasnych. Niektуre odrbnoci w ich pisowni w protestanckich i katolickich przekladach Biblii podtrzymano do dzi. Modernizacja nazw wlasnych, jak choby Jezus Chrystus zamiast Jesus Christus, usuwa z pola widzenia badaczy istotn problematyk. Przegldarka za umoliwi ledzenie procesu przyswajania obcych nazw wlasnych na wielu plaszczyznach, dlatego sposуb ich zapisu ma oddawa jak najwicej niuansуw5.
4 Szerzej zob. wykaz skrуtуw. 5 Wicej przykladуw zob. nazwy wlasne w Przegldarce wersetуw rуwnoleglych. Por. take obszerne studium na ten temat Marii Malec (2003) oraz uwagi Waclawa Twardzika na podstawie edycji pieni Wladyslawa z Gielniowa, zwlaszcza wymowny i wietnie podsumowujcy stanowisko badacza podrozdzial 1. Jezus? Nie! Jesus (Twardzik 2006: 111). 8
W praktyce realizacja postulatu zachowania w transkrypcji ,,wiernoci jzykowej", a zwlaszcza ,,odcieni fonetycznych" nie jest latwa, gdy nie tylko w rkopisach, lecz take w drukach wydawca ma do czynienia ze zjawiskami jakociowo rуnymi ­ cz da si opisa jako wartoci systemowe (zaliczamy je do pozioMu Langue) lub jednoznacznie nalece do poziomu parole. Ich przyporzdkowanie do tego czy innego poziomu jest poniekd symboliczne, nie obnia to ich wartoci jako danych w studiach nad dawn polszczyzn. S te trudniejsze do jednoznacznego przypisania warianty i regularne odmianki fonetyczne, czyli zapisy wskazujce na zmiany ilociowo-jakociowe (a wic przechodzce z poziomu parole na poziom langue). Zdarzaj si take warianty regionalne, a take potoczne, a nawet indywidualizmy. Zasadniczo kwesti pisowni drukуw rozpatrujemy przez pryzmat stosowanych wspуlczenie ogуlnych zasad ortografii: a) fonetycznej, b) morfologicznej, c) polczonych zasad konwencjonalnej i historycznej. Te ostatnie traktowane s lcznie, gdy maj wiele punktуw stycznych. Reguly te, podobnie jak dzi, porzdkowaly w znacznym zakresie pisowni drukуw w drugiej polowie XVI w., cho rуny byl stopie ich utrwalenia, a cz zjawisk nie zostala objta regulami. Pamita trzeba, e wspomniane reguly odnoszone do poziomu polszczyzny XVI stulecia (doby redniopolskiej) w szczegуlach obejmuj zjawiska czciowo odmienne od tego, co dzi okrela si mianem pisowni fonetycznej, historycznej czy morfologicznej lub konwencjonalnej6. Jak wiadomo, ortografia XVI-wiecznych drukуw, pomimo wzgldnej regularnoci i wyrobienia, miala charakter uzualny, nierzadko o zasigu lokalnym, nie za skodyfikowany i powszechnie obowizujcy. Teksty cechuje rуny stopie starannoci, dlatego norm drukуw redniopolskich mona traktowa jako zjawisko stopniowalne. Kad z wymienionych zasad (fonetyczn, morfologiczn i konwencjonalno-historyczn) mona uj jako zjawisko cechujce si okrelonym zakresem, stopniem natenia normatywnoci czy konwencjonalizacji. Wyrуniamy wic pisowni o znacznym stopniu konwencjonalizacji i stabilizacji, pisowni o umiarkowanym (rednim) stopniu konwencjonalizacji i stabilizacji oraz pisowni o niskim stopniu konwencjonalizacji i stabilizacji. W zalenoci od stopnia konwencjonalizacji zapisy z drukуw s podawane w transkrypcji zmodernizowanej bez dodatkowej transliteracji lub z transliteracj. Mуwic w uproszczeniu, zawarte w zasadach edytorskich z 1955 roku 6 Na przyklad samogloski pochylone z perspektywy polszczyzny XVI w. s traktowane jako pisownia zgodna z zasad fonetyczn, a nie historyczn. Inne ni dzi zasady stosowano do zapisu spуlglosek mikkich itp., pojawialy si niezachowane w ortografii wspуlczesnej konwencje, relikty wczeniejszych faz pisma odrcznego. 9
szczegуlowe instrukcje wydawnicze s rozpatrywane i ujmowane w ramach ogуlnych regul, tj. wspomnianych zasad (fonetycznej, morfologicznej, konwencjonalno-historycznej) z uwzgldnieniem dwуch dodatkowych wspуlczynnikуw, jakimi s: stopie konwencjonalizacji zapisуw (czyli stabilno normy) oraz ich zwizek ze zjawiskami jzykowymi (procesami in statu nascendi lub typowymi, zakoczonymi albo te innowacyjnymi dla polszczyzny tego okresu). Przedmiotem refleksji wydawcy jest ocena, na ile dany zapis, zwlaszcza odmienny od dzisiejszego, jest typowy dla jzyka (lub ortografii) XVI w., w jakim zakresie sluy wzbogaceniu wiedzy o renesansowej polszczynie7. Nastpnie wybierana jest jedna ze ,,strategii", ktуre roboczo zostaly okrelone jako ,,transkrypcja wierna/szczegуlowa", czyli nieuwspуlczeniajca pisowni podstawy8, i ,,transkrypcja modernizujca pisowni", tj. dostosowujca j do wspуlczesnych regul9. Edycja internetowa pozwala take na poslugiwanie si transliteracj oraz przypisami w stopniu znacznie rozszerzonym, ni ma to miejsce w tradycyjnych wydaniach ksikowych. Zgodnie z zaloeniem edycji krytycznej, majcej na celu ulatwienie czytelnikom wyrobienia sobie zdania o wlaciwociach jzykowych zabytku, z wielk uwag jest traktowana regula fonetyczna zakladajca pisowni zgodn w wymow. Podobnie jak wspуlczenie byla ona take filarem ortografii renesansowych drukуw, wspуlbrzmi te z postulatem, by w edycji krytycznej odda wartoci artykulacyjne glosek (fonemуw i ich wariantуw). Jak wspomniano, w szczegуlach dotyczy moe zjawisk o rуnej jakoci: wartoci fonologicznej glosek (i ich reprezentacji graficznej, np. rozrуniania graficznego samoglosek jasnych i pochylonych), seryjnych (majcych du frekwencj) waha barwy samoglosek, np. zmian w ssiedztwie spуlglosek pуlotwartych, waha w realizacji samoglosek nosowych, wymowy regionalnej (o charakterze co najmniej normy regionalnej), upodobnie fonetycznych w wyglosie i koartykulacji w rуdglosie10. Zasada fonetyczna podlegala ograniczeniom ju w renesansowych drukach ze wzgldu na regul morfologiczn/etymologiczn, czego przejawem jest ograniczanie fonetycznej pisowni znacznej czci upodobnie fonetycznych. Pamita trzeba, e niektуre gloski mialy rуn reprezentacj graficzn, ortografia podlegala komplikacjom, midzy innymi ze wzgldu na zasad konwencjonaln, np. zrуnicowany zapis 7 Punktem odniesienia jest tu literatura przedmiotu, prace naukowe powicone polszczynie XVI w. i przede wszystkim material pochodzcy z dziesiciu Ewangelii zamieszczonych w Przegldarce. 8 To jest zachowujca w wikszym zakresie dawne konwencje graficzne. 9 Modernizacja pisowni stosowana jest wtedy, gdy mamy pewno, e nie prowadzi ona do utraty istotnych danych dotyczcych dawnej wymowy, gramatyki czy ogуlnych regul pisowni. 10 Za zjawiska istotne dla systemu fonologicznego doby redniopolskiej Zenon Klemensiewicz (1985: 285­296) uznal: a) rozwуj samoglosek pochylonych; b) rozwуj odrbnych fonemуw [] i []; c) rozwуj akcentu; d) rozwуj grup irz, ir, yrz, yr; e) zmian barwy samoglosek pod wplywem nastpujcych po nich spуlglosek [m], [m'], [n], []; f) stwardnienie spуlglosek historycznie mikkich; g) ewolucj opozycji ­ wargowe mikkie: wargowe twarde w wyglosowe; h) tzw. ,,walczenie" l; i) regionalne uchybienia ortofoniczne (tu mona doda wymow zgodn z norm regionaln). 10
j w zalenoci od pozycji gloski w wyrazie, w tym pisownia grup -ija, -yja w wyrazach obcych lub zwyczaj oddawania u jako v lub u czy spуlgloski s jako s lub w zalenoci od jej pozycji w wyrazie. Jak zaznaczono, niejednakowy jest te stopie konwencjonalizacji poszczegуlnych zjawisk, niektуre zapisy maj charakter normy lokalnej, powoduje to konieczno bardziej zindywidualizowanego podejcia wydawcy do tekstu, w zalenoci od potrzeb zastosowanie transkrypcji wiernej (niemodernizujcej zapisуw oryginalnych) lub dopuszczajcej ich uwspуlczenienie. W transkrypcji modernizuje si po czci konwencjonaln lub konwencjonalno-historyczn pisowni XVI-wiecznych drukуw, odpowiedni informacj odnotowuje si jedynie we wstpie edytorskim. Niemale bezwzgldna konwencjonalizacja dotyczy m.in.: ­ pisowni j ­ zapisu u ­ zapisu spуjnika i jako y, ktуrego pisowni uwspуlczeniamy; ­ sygnalizowania spуlglosek rodkowojzykowych za pomoc znaku diakrytycznego, np. iedial, icho, ktуre take zapisywane s zgodnie z dzisiejsz norm; ­ wariantywnego zapisu th || t oraz ph || f w wyrazach rodzimych oraz obcych niebdcych nazwami wlasnymi, ktуre to zapisy rуwnie s modernizowane11. Ten typ pisowni zostal dostatecznie opisany w literaturze naukowej, oddawanie jej w wersji oryginalnej (tj. w transliteracji) uznajemy na tym etapie prac za niepotrzebne. Z tego samego powodu zrezygnowano z rozrуnienia w edycji internetowej s i , jak te sz i z oraz . Wbrew zaleceniom instrukcji uwspуlczeniona zostala take pisownia bysmy jako bymy, podobnie zlony, nie zlosny12, ale zachowano posta zlostny ze wzgldu na jej motywacj morfologiczn. Pisowni samoglosek nosowych w drugiej polowie XVI w., poza regularnymi nazalizacjami i denazalizacjami, obocznoci typu si || si, cechuje znaczna regularno. Nosуwki s oddawane tak jak wspуlczenie, za pomoc liter i . W drukach krуlewieckich litera z du regularnoci pojawia si ,,zamiast" e przed spуlgloskami nosowymi m, m', n, , np. potm, pokolnie, przeprowadznia. Wbrew zaleceniom instrukcji wydawniczej z 1955 r. w edycji internetowej zapisy te zostaly uznane za manier ortograficzn, ich pisownia zostala zmodernizowana, oryginalne zapisy s podawane w transliteracji. Odpowiednia informacja na temat tej pisowni jest zamieszczona te we wstpie edytorskim, ale pomijana w przypisach fonetycznych. 11 Zachowana jest pisownia oryginalna w imionach i nazwach geograficznych wyrazach obcego pochodzenia. 12 Pisowni uwspуlczenion wraz z dodatkow transliteracj odpowiednich form zachowujemy wylcznie wtedy, gdy w druku wystpuj liczne formy oboczne. 11
Samogloski pochylone zapisujemy zgodnie z pisowni drukуw. Powstanie samoglosek cienionych jest datowane na przelom XV i XVI w., wic ich obecno w systemie polszczyzny XVI w. jest stosunkowo niedawna, podobnie jak seryjnych podwysze lub obnie samoglosek w ssiedztwie pуlotwartych. Poniewa w drukach pojawily si zasadniczo odmienne reguly znakowania samoglosek pochylonych majce status normy lokalnej, w transkrypcji przyjto zapis tych samoglosek z zachowaniem ich niekonsekwencji (dotyczy to zwlaszcza drukуw krуlewieckich)13. Przy czym nie odnotowuje si tych zapisуw w przypisie fonetycznym. Zgodnie z drukiem oddajemy pisowni o znacznej konwencjonalizacji, ktуrej podloem byla wymowa okrelana w literaturze naukowej jako regionalna (np. smowa, pisownia typu ujzral w Biblii brzeskiej, oboczno mi || mie, si || sie). W odniesieniu do pisowni zdradzajcej wymow regionaln pojawia si odpowiedni komentarz w przypisie fonetycznym. W transkrypcji modernizuje si jednak pisowni wskazujc na upodobnienie fonetyczne, np. chfбla do postaci chwбla, podajc j rуwnie w transliteracji: chfбla (przyklad pochodzi z przekladu Murzynowskiego, w ktуrym takie zapisy wystpuj konsekwentnie). Za tak pisowni rуwnie kryje si wymowa kwalifikowana w literaturze przedmiotu jako regionalna czy gwarowa, nie zyskala ona jednak szerszej aprobaty normatywnej w XVI w., w innych drukach wystpuj zapisy chwalб. Dlatego te pisownia tego typu wyrazуw w drukach krуlewieckich zostala uwspуlczeniona do postaci chwбla, a forma chfбla oddana w transliteracji i opatrzona odpowiednim komentarzem fonetycznym. T sam zasad (brakiem szerszej aprobaty normatywnej) motywujemy transkrypcj zrostu drugiйras w postaci drugiй_raz). Zapis zdradza, e mamy tu do czynienia z calostk akcentow i artykulacyjn, nalealoby j traktowa jako zrost i odwola si do zasady morfologicznej. Tylko przy lcznej wymowie moliwa byla zmiana barwy samogloski. Zapis w podstawie drugiйras tlumaczy si wymow potoczn, do dzi spotykan w gwarach. Z danych SPXVI wynika jednoznacznie, e za lepsze uznawano zapisy drugi raz (345 powiadcze) ni drugie raz (15). Aby nie straci z oczu potocznej formy z podstawy, oddajemy j w transliteracji jako drugiйras oraz opatrujemy odpowiednim komentarzem w przypisie fonetycznym i slowotwуrczym (przyklad z przekladu Murzynowskiego). Natomiast form typu skrzytaniй (przyklad take z tlumaczenia Murzynowskiego, np. skrzytaniй zb (Mt 8, 12) i skrzytaniй zbуw (Mt 13,42)) transkrybujemy zgodnie z pisowni podstawy ze wzgldu na zasad etymologiczn (od psl. *skrgati `skrzecze, skrzypie', stpol. skrzyt, skrzyta, por. SEBor). Forma ta, odnotowana take w 13 Chodzi te o niekonsekwentne zapisy o pochylonego, ktуre czsto nie jest sygnalizowane graficznie praz zapisy odpowiednika dzisiejszego у. Zgodnie z przyjt w edycji zasad zapisu wedlug oryginalu zachowano niekonsekwentn pisowni o || у w drukach krуlewieckich. 12
przypisie fonetycznym, jest wyranie regresywna w stosunku do zapisуw w pozostalych drukach, gdzie ma posta zgrzytбnie. Formy typu wietscki, bogastwa ze wzgldu na morfologicznych charakter tej pisowni oddawane s tak jak w podstawie, lecz s take odnotowywane w przypisach. We wszystkich drukach spotyka si przyklady zapisуw fonetycznych calostek morfologicznych lub zrostуw, typu agdasz (agda + partykula -), analogicznie do niemasz || nie mбsz (non est), ktуrych pisowni wedlug instrukcji wydawniczej naley znormalizowa wedlug wspуlczesnych zasad (Gуrski, Kuraszkiewicz i in. 1955: 72)14. Denie do utrzymania pisowni etymologicznej/morfologicznej, polegajcej na jednolitej pisowni calostek morfologicznych, to znaczny postp w procesie normatywizacji, uwzgldnienie zapisуw bldnych czy chwiejnych pozwala odrуni druki staranne od niestarannych. Majc na wzgldzie potrzeby rуnych odbiorcуw, pisowni tych spуlglosek dwicznych i bezdwicznych zasadniczo uwspуlczeniamy (poza wyjtkowo zachowanym niemasz || niemбsz z wyglosowym sz). S one oddane take w postaci transliterowanej (w przypisie ,,transliteracja"). Zapisy typu Evangelia15 || Ewбnjelia || Ewбnielia, uznano za skonwencjonalizowane i odpowiadajce wymowie typu Ewanjelija. Dlatego w wypadkach, gdy litery i, y pelni funkcj grup ij, yj (tj. w pozycjach przed samogloskami a, e, o, u, wprowadzamy dodatkowo j, tak wic transkrybujemy: Ewanjelija || Ewбnjelija itp. Zasada ta dotyczy take zapoyczonych nazw wlasnych16. Nazwy wlasne (obiekty subiektywnie ujmowane jako takie) w drukach zapisywane s przewanie wielk liter. Dominuje te utrwalony zwyczaj rozpoczynania zda po kropce wielk liter (cho zdarzaj si wyjtki). Ten obszar regul ortograficznych i interpunkcyjnych cechuje wzgldna konwencjonalizacja, odwolujca si w znacznej czci do innych regul ni obecna zasada konwencjonalna i wspуlczesna interpunkcja. W szczegуlach pisownia ta jest take zjawiskiem wewntrznie zloonym, cechuje j wzgldna powtarzalno i regularno. Przyjto zatem zasad, by nie modernizowa pisowni wielkich i malych liter, zapisuje si je wedlug pierwodruku, niezalenie od pisowni wspуlczesnej17. W transkrypcji zachowuje si rуwnie oryginaln interpunkcj, z t rуnic, e ukoniki zostaly zamienione na przecinki18. 14 Zgodnie z zaleceniami instrukcji z 1955 r. wyjtkowo przyjmujemy lczn pisowni niemasz || niemбsz w celu odrуnienia tej formy od form 2. os. lp. czasu teraniejszego czasownika mie. 15 Wyrazy o genezie grecko-laciskiej, zawierajce g, jak np. Evangelia || Ewбngelia, oddajemy w transkrypcji z j, a wic Ewanjelija || Ewбnjelija. 16 Szczegуly podajemy w zamieszczonej poznie instrukcji szczegуlowej, zamieszczonej na stronie www.ewangelie.uw.edu.pl jako osobna Instrukcja transkrypcji. 17 Uwaga: instrukcja stanowi: ,,wielkie i male litery pisze si wedlug dzi obowizujcych przepisуw, zachowujc jednak indywidualne sklonnoci danego autora do duych liter, jeeli pelni one jak funkcj uczuciow lub semantyczn" (Gуrski, Kuraszkiewicz i in. 1955: 68). 18 Sygnalizujemy jednak w transliteracji te sytuacje, w ktуrych drukarze wprowadzaj przecinki i ukoniki. 13
Pisownia o niewielkiej stabilizacji dotyczy przewanie zjawisk dzi okrelanych jako konwencjonalne, zwlaszcza pisowni lcznej i rozdzielnej. Podlega ona modernizacji wedlug wspуlczesnych regul, wykazuje w drukach najwiksze rozchwianie i niski stopie normalizacji. Take pisowni partykul i przyimkуw modernizujemy zgodnie z instrukcj z 1955 r.19 Na potrzeby pracy wyrуnilimy trzy ,,strategie" edytorskie, tj. trzy zasadnicze sposoby zapisu: a/ zachowanie zapisu oryginalnego (bez modernizacji), b/ modernizacja (uwspуlczenienie) pisowni i nieodnotowywanie poczynionych zmian w przypisie o transliteracji, c/ modernizacja, czyli uwspуlczenienie pisowni, z odnotowaniem oryginalnego zapisu w przypisie o transliteracji. Zasady zapisu przyjte w edycji zostan omуwione w ramach poszczegуlnych strategii oznaczonych jako A, B, C. Stosujemy je niezalenie od tego, czy podloem danego zapisu w druku jest regula konwencjonalna, fonetyczna, morfologiczna czy dawna historyczna. Edycja rуwnolegla dziesiciu paralelnych tekstуw ujawnia wiksz liczb form wariantywnych, odcieni fonetycznych i morfologicznych, majcych nierzadko motywacj fonetyczn. Cz z nich ma swoje rуdlo w podlou regionalnym, ale te w potocznej wymowie, ktуrej wyrуnikiem jest wlanie fluktuacja i wariantywno. Ich obecno w druku sklada si na wspomniane w instrukcji z 1955 r. odcienie fonetyczne. Niestabilne zapisy, ktуre powtarzaj si w drukach, wykazuj jednak pewne prawidlowoci opisane w opracowaniach z zakresu dialektologii historycznej i wspуlczesnej albo te wci maj kontynuacj w wymowie potocznej. Zgodnie z zaleceniami instrukcji nie wolno ich pomin w wydawnictwie typu A. Przegldarka, jeli ma by narzdziem pracy historyka jzyka, ma ulatwi ich wydobycie z tekstуw. W sytuacjach, gdy takie formy pozostawiamy w ich oryginalnej pisowni, opatrujemy je odpowiednimi przypisami: slowotwуrczymi i fonetycznymi, niekiedy te znaczeniowymi. Przypisy stosujemy te, gdy formy te poddajemy modernizacji. Wykaz przypisуw fonetycznych zamieszczony zostal jako odrbne opracowanie i znajduje si w opracowaniu czci fonetycznej. Nieco odmienne zasady stosujemy do edycji nazw wlasnych (nomina propria) i tytulуw ksig. W dalszej czci instrukcji bd one podawane jako wyjtki. A. Czego nie modernizujemy, czyli zachowanie zapisu oryginalnego W tej edycji zachowujemy oryginaln pisowni wielk i mal liter. Jeli poprawiamy pisowni nazw wlasnych, np. tyr, piszemy /T/yr, w przypisie o transliteracji podajemy oryginalny zapis. Modernizacj zapisu mona stosowa wylcznie w nazwach wlasnych, ktуre w druku niemale bezwyjtkowo zachowuj wielk liter. Nie modernizujemy jednak konwencjonalnych zapisуw bуg, duch, syn czlowieczy itp. Zachowujemy oryginaln interpunkcj, z t rуnic, e ukoniki zamieniamy na przecinki (zob. dalej przyklad). Zamian t stosujemy do wszystkich drukуw, w kadym bowiem druku Ewangelii zastosowano system ukonikуw, ktуry byl powszechny w szesnastowiecznych polskich drukach. Z tego powodu zamiany tej nie odnotowujemy w przypisach szczegуlowych. Jeli za w druku obok regularnych ukonikуw wystpi 19 Szczegуlowe informacje wraz z przykladami zawiera dydaktyczna Instrukcja transkrypcji, z ktуrej pochodzi poniszy wyimek. 14
przecinki lub inne nieregularnoci interpunkcyjne, odnotowujemy takie zapisy w transliteracji jako zapisy wyjtkowe. Samogloski jasne i pochylone zapisujemy zgodnie z ich pisowni w druku bez dodatkowych komentarzy fonetycznych. Naley pamita, e w drukach przewanie nie oznaczano у, co take respektujemy w transkrypcji. Wszelkie odstpstwa co do kierunku akutu, tj. kierunku kreseczki, zachowujemy, np. б, а. Bldуw w oznaczeniu samoglosek pochylonych i jasnych nie poprawiamy. Zgodne w уwczesn wymow zachowujemy te zapisy samoglosek pochylonych, typu oborzy si, borda, gront oraz zwenia lub rozszerzenia artykulacyjne w ssiedztwie spуlglosek pуlotwartych, np. ucznium, widziemy, niyj, temi, drugieraz, uczenim, pieczulowa itp. Obnienia i podwyszenia wystpuj czsto w wanych pozycjach morfologicznych, np. w kocуwkach fleksyjnych. Ze wzgldu na rуnice midzy przekladami i du wariantywno zapisуw, niekiedy nawet w obrbie jednego druku, informacj o rozszerzeniu (obnieniu) wymowy lub jej zweniu podajemy rуwnie w przypisie fonetycznym. W zgodzie z oryginalem pozostawiamy pisowni grup irz, yrz, erz, yl, il, el, `ol itp. Pisownia ta wykazuje du regularno, jest czytelna z samego zapisu, dlatego informacja o pisowni tej grupy jest pomijana w przypisie fonetycznym. Samogloski nosowe piszemy zgodnie z drukiem. Jeli mamy wtpliwo, czy w tekcie jest czy a, np. bracia czy braci, w przypisie rzeczowym notujemy: lekcja niepewna. W zwizku z t zasad: ­ nie poprawiamy zjawisk, ktуre w literaturze naukowej rozpatruje si w ramach nazalizacji lub denazalizacji, por. przykladowo уwczesn nazalizacj: miszka, oraz jej brak: teskny, miedzy. Poniewa wymowa ta byla w XVI wieku powszechna, komentarz w przypisie fonetycznym nie jest obligatoryjny; ­ zachowujemy take zapisy sie, cie, mie || si, ci, mi (bez nosуwki ­ przy czasowniku, z nosуwk ­ w wyraeniach przyimkowych) bez koniecznoci podawania komentarza o tych zapisach w przypisach fonetycznych20; ­ zachowujemy formy realizujce dawniejsz oboczno samogloska nosowa : samogloska ustna, zazwyczaj tylna : u, np. posupia || pospia, pka || puka, oraz odmienne od dzisiejszych realizacje nosowoci, np. zwiziona (zam. zwona), rozwizб, pogrбly, przy czym zapisy te opatrujemy stosownymi przypisami fonetycznymi, formy te s bowiem wariantywne i nieregularne. Wyjtkiem od zasady ustalajcej wiern transkrypcj form z samogloskami nosowymi jest nastpujca sytuacja: ­ modernizujemy pisowni typu zimia, pokolnie, gdzie uznalimy za manier ortograficzn, przejt z tekstуw rkopimiennych, nie za nazalizacj. Poniewa jest to odstpstwo od instrukcji z 1955 roku, zapis oryginalny oddajemy take w przypisie o transliteracji. Podobnie postpujemy przy rzadziej spotykanych zapisach, typu wm, nm itp. 20 Jest to historyczna rуnica regionalna, ktуra stala si zwyczajow norm drukуw krakowskich, wykazuje du regularno. Wzmiank o tej pisowni mona poda w wyjtkowej sytuacji, np. w przypisie oryginalnym w wypadku propozycji poprawek pisowni si na sie w uwagach Jana Sandeckiego-Maleckiego. 15
Spуlgloski wargowe mikkie w wyglosie zaznaczamy zgodnie z pisowni druku, np. krew', jeli w druku bdzie zapis bldny lub pisownia bdzie rozchwiana, moemy to sygnalizowa w przypisie o transliteracji. Zachowujemy oboczno, ktуrej podstaw jest tzw. siakanie, np. szlub ­ lub, z moliwoci przypisu fonetycznego, gdyby istnialy rуnice w paralelnych przekladach. Pisowni grup r, r lub rz, rz, take w rуdglosie ­ urzal, ujrzal, ujzral ­ utrzymujemy zgodnie z oryginalem, dotyczy to take Biblii brzeskiej (1653), gdzie zachowano regionaln ­ pуlnocnomalopolsk pisowni grupy -r21. W sytuacji wariantywnoci pisowni tych grup, zwlaszcza w obrbie jednego druku, zapisy te mona opatrzy przypisami fonetycznymi (np. zapis w Biblii brzeskiej lub rzadkie zapisy ujrzal, ktуre wyrуniaj si na tle regularnej pisowni ujrzal w danym druku). W zwizku z t zasad pozostaje pisownia wyrazu srebro: ­ wedlug pisowni druku oddajemy rуwnie kontynuant grupy rz w rzeczowniku srebro || rebro22 i wyrazach od niego pochodnych: rebrne || srebrne, rebrnik || srebrnik, ktуre w drukach wykazuj znaczn wariantywno (w przypisach fonetycznych wzmiank o tej pisowni mona poda w sytuacji wariantywnoci pisowni w tym samym druku, informacja ta nie jest jednak obligatoryjna, gdy sama transkrypcja jest czytelna). Geminaty zachowujemy zgodnie z pisowni oryginalu, np. bially, jedennacie, ossoba, take w wyrazach obcych. Respektujemy w transkrypcji take starsze formy bez geminaty, np. w formie iny. W tych sytuacjach transkrypcj opatrujemy przypisami fonetycznymi. Zostawiamy bezdwiczn pisowni przyimka/przedrostka s przed spуlgloskami pуlotwartymi oraz w, np. s nim, smowa, slczy, s wami, a take s w pozycji przed samogloskami. Zapisy tego typu s ladem rуnic dialektalnych i regionalnych norm uzualnych. Pisowni typu krzest, chrzest, Krystus Christus pozostawiamy zgodnie z oryginalem. Jedynie w imionach Krysth i Piothr, ktуre zostaly przyswojone w redniowieczu i traktujemy je jak nazwy rodzime, opuszczamy w transkrypcji th, lecz zapis oryginalny odnotowujemy w przypisie o transliteracji. Nie modernizujemy rуwnie zapisуw Chrciciel, chrczeni, trcina, ktуre z du regularnoci wystpuj w niektуrych przekladach. Uznajemy je za lad wymowy frykatywnej lub manier ortograficzn, ale ze wzgldu na ich wyjtkowo na tle wikszoci drukуw opatrujemy je stosownymi komentarzami w przypisie fonetycznym. Zachowujemy w transkrypcji oryginalne zapisy form z dysymilacj, formy nietypowe wspуlczenie, take bez dysymilacji (zostaly one wytluszczone w przykladach) opatrujemy stosownym przypisem fonetycznym, np.: szczedl || szedl, tci || czci, zhumie || zumie || zdumie. Podobnie postpujemy przy wariantywnych zapisach bierzwno || bierzmno || biermno. Zachowujemy w transkrypcji obocznoci spуlgloskowe motywowane wplywami obcymi, w tym bohemizmy: mnoho || mnogo. Zapisy nietypowe objaniamy w przypisach fonetycznych. Nie modernizujemy pisowni form ze spуlgloskami protetycznymi w wyrazach obcych lub przyswojonych, typu Jadam. Zapisy te opatrujemy stosownym przypisem fonetycznym. Ze wzgldu na dawn 21 Zapis tej grupy w Biblii brzeskiej to bardzo czsto zr, a nie r, cho zdarzaj si czasem take zapisy r, co upowania wydawc do ujednolicenia wszystkich zapisуw. Tym bardziej jest to zasadne, e mikko nie zawsze jest w tym druku oznaczana. Przyjto zatem zapis staly jako r, np. ural, a nie uzral (jak si wydaje, tej drugiej wymowy nie bylo). Brak oznaczenia mikkoci spуlgloski uznano za za cech graficzn. 22 Pierwotna posta rzebro nie zostala powiadczona w drukach. 16
konwencj zapisu gloski j i trudno w precyzyjnym jej odczytaniu pomijamy w transkrypcji potencjaln wymow typu jim (im) czy jimi (imi). Zapisy takie modernizujemy, mona poda je w transliteracji wraz z komentarzem fonetycznym (strategia c). Nie uwspуlczeniamy take zmian struktury tematu/rdzenia w polczeniu z przyimkiem/przedrostkiem, np. wej || wni itp. Formy nietypowe opatrujemy przypisem fonetycznym. Zachowujemy take pisowni form bez przeglosu, typu powiedal, enie, dodajc stosowny komentarz. Podobnie traktujemy oboczn pisowni jacha || jecha, ktуr objaniamy bd jako regionalizm pуlnocnopolski zwizany z wymow naglosowego ja jako je, bd zjawisko natury morfologicznej. Trudnym zadaniem do realizacji jest postulat uwzgldnienia odcieni fonetycznych w zakresie upodobnie fonetycznych, ktуre z reguly w edycjach podlegaj modernizacji. W niniejszym opracowaniu zostala zastosowana zasada, by zachowa osobliwe zapisy w sytuacjach, gdy dana forma wystpowala jako samodzielna w dawnej polszczynie i jest notowana w slownikach historycznych lub obecnie pojawia si albo w gwarach, albo te jako potoczna, np. le || lecz23, juci || juci, wszycy || wszyscy || wszytcy, wyli || wyszli, lifa || lichwa (pisane lichfa). Podobnie traktujemy formy starsze, jak przykladowe zapisy oboczne w jednym zdaniu jeli || jestli. Do decyzji wydawcy kadego druku pozostawiono zapis form z potencjalnym mazurzeniem24. Formy, w ktуrych moglo wystpi mazurzenie, zawsze s opatrywane przypisami fonetycznymi. Podobnie postpujemy w sytuacjach z pisowni hiperpoprawn na tle mazurzenia, np. oryginalny zapis stoliczach oddajemy bd jako stolicach, bd stoliczach, zawsze z przypisem o transliteracji i fonetycznym. Nie modernizujemy kocуwek fleksyjnych i formacji slowotwуrczych, nie zastpujemy dawnych wyrazуw ich wspуlczesnymi odpowiednikami. Formy te s wiadectwem dawnego rozwoju polszczyzny, stanowi tzw. dokumentacj filologiczn jzyka XVI wieku. W wikszoci sytuacji wymagaj przypisуw fonetycznych. Zgodnie z t zasad: ­ oryginalny zapis pozostawiamy, gdy chcemy podkreli rуnic semantyczn, tj. odmienne od dzisiejszego znaczenie dawnego wyraenia, np. za prawd powiadam (`jako rzecz prawdziw'); jeli modernizujemy pisowni wyrae zapisanych w druku oddzielnie, to w edytorze zapisujemy calo z podkrelnikiem, przykladowo dla_tego, trzy_kro25; ­ dla zrostуw i zestawie mona zachowa zapis zgodny z zabytkiem w szczegуlnych wypadkach, np. przedsi wzili lub przed si wzili, analogicznie z martwych wstanie lub zmartwych wstanie (pisownia oddaje уwczesne poczucie struktury wyrazуw), moe wiadczy o braku leksykalizacji lub o rуnych fazach tego procesu, taki zapis pozostaje w zgodzie z postulatem uwzgldniania w transkrypcji struktury slowotwуrczej jednostek leksykalnych; 23 Forma ta jest dyskusyjna, gdy moe by traktowana jako upodobnienie lecz lub zrost le-(i). Zapis ten pojawil si wylcznie w druku krуlewieckim. W wietle zapisуw i uwag Jana Maleckiego-Sandeckiego dotyczcych partykuly le obie interpretacje prawdopodobne. 24W wypadku drukуw niestarannych zapisy mog wynika z braku starannoci. Przy podjciu decyzji wana jest orientacja w pisowni calego druku. . 25 Na stronie bdzie wywietla si zapis lczny (w indeksie formy te bd wystpowaly jako samodzielne czlony). 17
­ respektujemy oryginaln pisowni form powiadczajcych odmienne od dzisiejszego poczucie etymologii, w tym take postaci oboczne: skrzyta26, ptasztwo, prcej, wyszszy, wyszej, witszy, rбdszej, slusza, giel, le || lecz, blunierstwo || blunierzstwo, wielbradowyj itp.; ­ zachowujemy te pisowni nieuproszczon, jeli si pojawi, oddaje ona bowiem dawne poczucie struktury wyrazu, np. zachowujemy уwczesny zapis wietski wspуlczesnego leksemu wiecki; ­ stб sie (fieri) oddajemy jako zstб, sta (stare) ­ piszemy sta, jeli w drukach jest takie rozrуnienie. B. Modernizacja, czyli zapis wedlug dzisiejszych norm (zasadniczo bez przypisu o transliteracji) Zgodnie z dzisiejsz ortografi i bez odnotowywania zapisu oryginalnego w przypisie o transliteracji zapisujemy samogloski u, y, i27, ktуrych pisownia w XVI w. byla w znacznym zakresie skonwencjonalizowana, cho уwczesne reguly nie zawsze pokrywaly si z dzisiejszymi. Glosk u, ktуr na pocztku wyrazu zapisywano za pomoc v, zawsze oddajemy za pomoc litery u, np. vrzal zapisujemy jako urzal; Jeli zapisy z v zamiast u wystpuj w tytulach i nazwach wlasnych, podajemy je take w transliteracji. Modernizujemy pisowni samoglosek i oraz y w wyrazach rodzimych. Tam gdzie i pelni funkcj dzisiejszego y (i odwrotnie), stosujemy pisowni wspуlczesn, np. zapisy dzywny, bich transkrybujemy jako dziwny, bych. W zwizku z t zasad: ­ spуjnik i ­ pisany dawniej jako y ­ zawsze piszemy jako i. Uwspуlczeniamy zapis gloski j (tj. i niezgloskotwуrczego). W zwizku z t zasad zapisy takie, jak: Iesus, iбko, przeyrzal, witszey Macieiб transkrybujemy nastpujco: Jesus, jбko, przejrzal, witszej, Maciejб. Jeli w nazwach wlasnych litery i, j wystpuj w funkcji j ­ stawiamy jot: Aloizy i Moiesz zapisujemy jako Alojzy, Mojesz. Oryginalny zapis podajemy te w transliteracji. Zapisy бnyol, aniol oddajemy jako бnjol; zapis angiol natomiast transkrybujemy jako anijol. Wyrazy zapisane jako diabel, djabel transkrybujemy dyjabel. Wbrew dzisiejszej realizacji, a take wbrew dawnym zwyczajom pisownianym utrzymujemy j w grupach -yja, -ija, uznajemy je bowiem za element уwczesnej wymowy, czyli skladnik systemu. W zwizku z t zasad: Zapisy typu Evangelia28 || Ewбnjelia || Ewбnielia, Abjб || Abja || Abia, Mбrya || Marya, Mбriei || Mariei uznajemy za skonwencjonalizowane i odpowiadajce wymowie typu Ewanjelija, Maryja. Dlatego w wypadkach, gdy litery i, y pelni funkcj oznaczania grup ij, yj (tj. w pozycjach przed samogloskami a, e, o, u), wprowadzamy dodatkowo j, tak wic transkrybujemy: historyja, Ewanjelija || Ewбnjelija, Abijб || 26 W razie wtpliwoci trzeba posilkowa si slownikami etymologicznymi, zalecamy: W. Bory, Slownik etymologiczny jzyka polskiego, Krakуw 2005. 27 Z omуwionej poniej zasady wylczamy pisowni i w wyrazach o obcej genezie, zwlaszcza w nazwach wlasnych. 28 Wyrazy o genezie grecko-laciskiej, zawierajce g przed samogloskami i, e (polczenia ge, gi, gy), jak np. Evangelia || Ewбngelia, oddajemy w transkrypcji z j, a wic Ewanjelija || Ewбnjelija. 18
Abija, Maryja || Mбryja, Mбryjej || Maryjej itp. Jak wskazuj przyklady, zasada ta dotyczy take zapoyczonych nazw wlasnych29. Uwspуlczeniamy sposуb sygnalizowania spуlglosek mikkich. W zwizku z tym: ­ zapisy nyebo, nyebyeski, alye transkrybujemy jako niebo, niebieski, ale, bez koniecznoci transliterowania oryginalnego zapisu. Litera y byla znakiem mikkoci w tekstach redniowiecznych, niekiedy ten typ zmikcze spotyka si take w drukach. Rezygnujemy te z zaznaczania mikkoci l' w transkrypcji, mona j zasygnalizowa w przypisie fonetycznym i o transliteracji (lad dawnej mikkoci l'); ­ uwspуlczeniamy zgodnie z dzisiejsz konwencj pisowni spуlglosek rodkowojzykowych, np. wystpujce w drukach zapisy iedial, icho, zapisujemy zgodnie z dzisiejsz norm: siedzial, cicho; podobn zasad kierujemy si w transkrypcji spуlglosek dzislowych, przykladowy cas transkrybujemy jako czas, czyli gloski dzi oznaczane literami , , , d, d, cz transkrybujemy zgodnie z dzisiejsz norm; ­ wyrazy rozla ­ zwierz piszemy przez , jeli taka pisownia wystpuje w druku; ­ uwspуlczeniamy pisowni typu jesli, abysmy, robilismy, podane przyklady transkrybujc jako jeli, abymy, robilimy, podobnie zlony, nie za zlosny30, ale zachowujemy posta zlostny ze wzgldu na jej motywacj morfologiczn. Rezygnujemy z rozrуnienia zapisu s i (tzw. s dlugiego), stosujc wspуlczesn czcionk; zasada ta dotyczy take rуnie pisanego dwuznaku sz, zatem zapisy z i oddajemy jako sz. Grup spуlgloskow zapisan jako scz || szcz (w innych drukach) ­ oddajemy jako szcz. Litery c i x w funkcji k oraz ks, gz transkrybujemy nastpujco: c k oraz x ks, gz, ale zachowujemy oryginaln pisowni w nazwach wlasnych, tytulach ksig i rozdzialуw, zapisy nazw wlasnych i tytuly ksig podajemy te w transliteracji, w przypisie o transliteracji mona take poda zapis Kxita itp. Modernizujemy wariantywne zapisy th || t oraz ph || f w wyrazach rodzimych oraz w slowach obcych, dobrze przyswojonych, ktуre nie s nazwami wlasnymi w dzisiejszym rozumieniu. Pisownia za pomoc dwuznakуw th, ph w tych wyrazach jest jedynie ladem rkopimiennej maniery. Ten typ pisowni zostal dostatecznie opisany w literaturze naukowej, oddawanie jej w wersji oryginalnej (tj. w transliteracji) jest niepotrzebne, gdy nie wnosi nic nowego do wiedzy ani o dawnej grafii, ani o systemie fonetycznym. Jednak zachowujemy t pisowni w nazwach wlasnych, mona te zachowa j w wyrazach obcego pochodzenia, ktуrych obco odczuwano w XVI wieku (do wyboru osoby transkrybujcej). Mona zatem transkrybowa Faryzeusz, z konieczn transliteracj phariseusz, jeli taki jest zapis w druku. W celu uniknicia sztucznej obcoci polonizacji poddajemy rуwnie imiona Krysth i Piothr, ktуre zostaly przyswojone w redniowieczu. Zachowujemy th i ph w nazwach wlasnych, tytulach ksig i syglach, np. Math., Mat. itp., w wyrazach obcych ­ do wyboru. C. Modernizacja, czyli uwspуlczenienie pisowni z odnotowaniem oryginalnego zapisu w przypisie o transliteracji 29 Podobnie jak M. Malec polczenia ai, ei przed spуlglosk oddajemy w transkrypcji nazw wlasnych bez przypuszczalnej jotacji, np. Caym jako Kaim (Malec 2003: 351, Gуrski, Kuraszkiewicz i inni 1955: 71). 30 Pisowni uwspуlczenion wraz z dodatkow transliteracj odpowiednich form zachowujemy wylcznie wtedy, gdy w druku wystpuj liczne formy oboczne. 19
W dawnych tekstach nierzadko mamy do czynienia z przejawami pisowni fonetycznej; dotyczy to przede wszystkim pisowni dwicznej i bezdwicznej. Normalizujemy j wedlug dzisiejszych zasad, zapisy oryginalne sygnalizujemy w przypisie o transliteracji: W drukach czsto spotkamy zapis agdasz, modernizujemy go na agda, ale pierwotny zapis podajemy w oknie przypisu transliteracja. Zgodnie z przyjt zasad modernizujemy pisowni fonetyczn przedrostkуw przes, ros jako przez, roz, a take chfбla (chwala), oryginalne zapisy podajemy te w przypisie o transliteracji, mona te uwzgldni przypis fonetyczny: ubezdwicznienie. Zostawiamy w transkrypcji bezdwiczn pisowni przyimka/przedrostka s nim, smowa, slczy, s wami, a take s w pozycji przed samogloskami jako lad уwczesnych rуnic regionalnych. Oryginalne zapisy leksemu snad jako sna, take zna, transkrybujemy jako snad, z transliteracj: sna lub zna. Modernizujemy, czyli zapisujemy wedlug wspуlczesnych zasad, pisowni lczn i rozdzieln. Wykazuje ona w drukach najwiksze rozchwianie i niski stopie normalizacji. Jednak oryginalne zapisy odnotowujemy take w przypisie o transliteracji. W drukach czsto spotykamy inn ni dzi pisowni wyrae przyimkowych, ktуre wуwczas mialy pisowni rozchwian. S to przewanie polczenia z przymiotnikami w odmianie prostej. W transkrypcji oddajemy je zgodnie z dzisiejsz ortografi, tj. lcznie w wypadku polcze zleksykalizowanych typu po krotce || pokrotce oddajemy jako pokrotce, analogicznie zapisujemy w krotce jako wkrotce, z gola jako zgola. Jeli dzisiejsze zrosty (pisane lcznie) w drukach szesnastowiecznych maj zapisy rozlczne, transkrybujemy je z podkrelnikiem, np. przy zapisie oryginalnym z gola ­ zapisujemy z_gola. Zachowujemy rozlczn pisowni typowych wyrae przyimkowych, czyli np. w wodzie, take przyimka k, a wic np. k temu (przy zapisach w drukach: wwodzie, ktemu). Zgodnie z instrukcj uwspуlczeniamy pisowni partykuly nie z rуnymi czciami mowy (oryginaln pisowni odnotowujemy w przypisie o transliteracji). Wyjtek stanowi zapis niemбsz `non est'. Jest to dawna forma nie ma+ (e), gdzie pisane przez sz jest ladem zapisu fonetycznego partykuly wzmacniajcej (e). Przedrostki piszemy zawsze lcznie, czyli przykladowy zapis z il transkrybujemy jako z_jl, s stal jako z_stal. Partykuly by, by, bych ­ zapisujemy zgodnie z dzisiejsz norm ortograficzn w zakresie pisowni lcznej i rozlcznej. Oczywicie nie wolno zamieni bych na bym, oryginalny zapis podajemy take w transliteracji. Partykuly ci, li ­ piszemy lcznie (np. tenci, abowiemci), partykuly -, - , -, e, koli, kole, kolwie, kolwiek ­ lcznie (np. kiedykolwiek, ale rozlcznie Kiedym ci kolwiek wzywal). Partykul to piszemy oddzielnie. 20
­ jeli - w funkcji partykuly utosamia si z form bezokolicznika, piszemy z dywizem, czyli przykladowy zapis 3. os. lp. to mniema- (mniema wzmocnione partykul ci), ale bezokolicznik mniema; ­ podobnie piszemy godzi-li si (tj. z dywizem), bo zapis godzili si oznacza form 3. os. lm. czasu przeszlego. Nazwy wlasne i tytuly Szesnastowieczne przeklady Pisma witego dostarczaj materialu do analizy procesu polonizacji nazw wlasnych (niekiedy tlumacze celowo odchodz od przyswojonych nazw wlasnych). Uznajemy, e warstwa okrelana jako nomina propria oraz tytuly ksig stanowi szczegуlny i odrbny typ leksyki. Dlatego nie uwspуlczeniamy ani pisowni, ani odmiany nazw wlasnych; stosujemy jedynie pisowni typu Abia Abija. Nazwy wlasne w oryginalnej pisowni zapisujemy te w transliteracji. W przypisach rzeczowych podajemy take wspуlczesne odpowiedniki tych imion wystpujce w Biblii Tysiclecia i Biblii warszawskiej. Dodatkowe symbole edytorskie Szesnastowieczne druki zachowuj czciowo redniowieczny system abrewiacji jeo , jeu itp. Rozwizujemy je w transkrypcji nastpujco: je(go), je(mu), odnotowywanie abrewiacji w przypisach pozostaje do wyboru osoby opracowujcej tekst. Podobnie traktujemy skrуt Cap(itulum). Ten ostatni odnotowujemy take w przypisie o transliteracji. Przyjmujemy ponadto dodatkowe symbole edytorskie, ktуre wprowadza si do transkrypcji: < > ­ dopelnienie od wydawcy, np.: oslycie, ale Duch (wity), Capi(tulum) traktujemy jako abrewiacje i zapisujemy jak skrуty; <.....> ­ oznacza luk w tekcie, ktуrej nie potrafimy odczyta i uzupelni, przy czym liczba kropek odpowiada przyblionej liczbie nieodczytanych liter; {wojny} ­ wyraz dopisany midzy rzdkami lub na marginesie oraz uwagi dawnych redaktorуw i korektorуw, w ten sposуb s zaznaczane liczne odrczne dopiski Jana Sandeckiego-Maleckiego w druku z 1551 r.; [[radoci]] ­ wyraz skrelony i przekrelony, w ten sposуb s oddawane liczne skrelenia i podkrelenia Jana Sandeckiego-Maleckiego w druku z 1551 r.; /T/yr ­ poprawa wielkiej litery w nazwach wlasnych; | ­ przeniesienie, np. (w|tym). Przyklad transkrypcji na podstawie fragmentu rozdzialu Mateusza 6, 7-13 przekladu z 1561 r. 21
Mt 6,7: A modlc sie nie mowcie wiele, jako czyni pogбni: bo sie tбk zda eby dla wielomowstwa swego byli wysluchбni: Mt 6,8: A tбk nie chciejcie sie1 im w tej mierze porowna a przypodobi. Abowiem wie ociec wбsz niebieski czego wam jest potrzebб, pierwej nili go wy prosicie. ....... niechieyiesie ­ w przypisie o transliteracji: transliterujemy caly zestrуj akcentowy. wie (wie + ci) ­ zostawiamy bez transliteracji, bo wie nie jest rуwne formie bezokolicznika, ale formy, typu dawa- zapisujemy z dywizem, bo s rуwne bezokolicznikowi. Trudny fragment do transkrypcji znajduje si w wierszu 13: Nie wodzi1 nas w pokuszenie: Ale nas zbaw ode zlego [[(Abowiem twoje jest krуlestwo i moc, i chwalб, nб wiek wiekom)]] Amen. Tu konieczna transliteracja: wodisz. Skd wiemy, e to forma trybu rozkazujcego, a nie 2. os. lp. cz. ter.: a/ z laciny, b/ wystarczy porуwna wyej: odpuci (tj. odpuci+/e/). Jest to interesujcy przyklad pokazujcy, e w modlitwach zachowane s archaiczne dla polszczyzny polowy XVI wieku formy trybu rozkazujcego z genetyczn kocуwk -i . *** Mamy nadziej, e Przegldarka wersetуw rуwnoleglych ulatwi prac historykom jzyka, umoliwi szybkie przegldanie tekstu w transkrypcji, a przypisy ulatwi badaczom orientacj w rуnorodnych zjawiskach gramatyczno-leksykalnych i normatywnych, jakie kryj druki bdce podstaw edycji. Bdzie te ulatwieniem w sortowaniu materialu jzykowego wedlug rуnych kryteriуw (np. wyrazуw, form fleksyjnych, formantуw czy nazw wlasnych). Dziki temu moe sta si narzdziem nie tylko w studiach nad polskim jzykiem i stylem biblijnym, ale te 22
rуdlem analiz nad jzykiem i pisowni wybranych XVI-wiecznych translacji Nowego Testamentu. Literatura SEBOR: W. BORY, Slownik etymologiczny jzyka polskiego, Krakуw 2005. GУRSKI K., KURASZKIEWICZ W., PEPLOWSKI F., SASKI S., TASZYCKI W., URBACZYK S., WIERCZYSKI S., WORONCZAK J., 1955, Zasady wydawania tekstуw staropolskich. Projekt, cz. II: Teksty nowoytne do polowy XVIII wieku, Wroclaw. KLEMENSIEWICZ Z., 1985, Historia jzyka polskiego, wyd. 6, Warszawa. MALEC M., 2003, Onomastyka w ,,Rozmylaniu przemyskim", ,,Polonica" t. XXII­XXIII, s. 345­390. SPXVI : M. R. Mayenowa, F. Peplowski (od t. XVIII) (red.), Slownik polszczyzny XVI wieku, Wroclaw­Warszawa­ Krakуw 1966­2009. TWARDZIK W., 2006, Uwagi tekstologa skrelone z nadziej na ponown edycj utworуw polskich Wladyslawa z Gielniowa, [w:] R. Mazurkiewicz (red.), ,,Cantando cum citharista". W pisetlecie mierci Wladyslawa z Gielniowa, Warszawa, s. 111­119. 23

I Winiarska

File: zasady-edycji-tekstw-w-przegldarce-wersetw-rwnolegych-szesnastowiecznych.pdf
Author: I Winiarska
Author: fs
Published: Wed May 22 12:42:11 2013
Pages: 23
File size: 0.54 Mb


, pages, 0 Mb

, pages, 0 Mb

, pages, 0 Mb

Olympiad Inequalities, 45 pages, 0.33 Mb
Copyright © 2018 doc.uments.com