Groza jest święta

Tags:
Content: Mikolaj Kolyszko GROZA JEST WITA MITOLOGIA LITERACKA HOWARDA PHILLIPSA LOVECRAFTA I JEJ ANALIZA DOKONANA ANTROPOLOGICZN METOD CLAUDE'A LЙVI-STRAUSSA WYDAWNICTWO WIELOKROTNEGO WYBORU
Copyright © by Mikolaj Kolyszko, 2014. Copyright © for this edition by Mikolaj Kolyszko & Masz Wybуr, 2014. Autor: Mikolaj Kolyszko Tytul: Groza jest wita. Mitologia literacka Howarda Phillipsa Lovecrafta i jej analiza dokonana antropologiczn metod Claude'a Lйvi-Straussa Okladka: Mikolaj Kolyszko Na okladce wykorzystane zdjcie z domeny publicznej pochodzce ze strony: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Enteroctopus_dofleini.jpg Wszelkie prawa zastrzeone. Niniejsza publikacja nie moe by modyfikowana ani odsprzedawana bez pisemnej zgody Autora i Wydawcy. Wydawca oficjalny: Mikolaj Kolyszko ul. Findera 3 89-600 Chojnice [email protected] Masz Wybуr ul. Findera 3 89-600 Chojnice www.masz-wybor.com.pl [email protected] Wydawnictwo Wielokrotnego Wyboru (grupa nieformalna) www.masz-wybor.com.pl [email protected] Wydanie I
Spis treci Przedmowa...........................................................................................................................................6 Wstp....................................................................................................................................................8 Rozdzial I. Religioznawcze podstawy badania mitologii H. P. Lovecrafta.......................................11 1. 1. Numinosum a horror.............................................................................................................11 1. 2. Mit a literatura......................................................................................................................30 1. 2. 1. Wybrane definicje mitu na przestrzeni dziejуw...........................................................30 1. 2. 2. Wybrane definicje mitu w etnologii religii..................................................................32 1. 2. 3. Relacje mitu z literatur...............................................................................................34 1. 2. 4. Wybrana metoda analizy literackiego mitu H. P. Lovecrafta.......................................39 Rozdzial II. Mitologia Cthulhu..........................................................................................................41 2. 1. Wstp....................................................................................................................................41 2. 2. Mitologia Cthulhu Howarda Phillipsa Lovecrafta................................................................42 2. 2. 1. Podstawy teoretyczne.......................................................................................................43 2. 2. 2. Problem z dotychczasowymi analizami............................................................................48 2. 2. 3. Problem kosmogenezy...........................................................................................................48 2. 2. 4. Mityczna historia Ziemi....................................................................................................50 2. 2. 5. Antropogeneza..................................................................................................................57 2. 2. 6. Eschatologia......................................................................................................................58 2. 2. 7. Eschatologia indywidualna...............................................................................................60 a. Ponowne ycie w oceanicznych glbinach..........................................................................60 b. Chtoniczna przemiana..........................................................................................................61 c. Przemiana jako efekt kltwy Ghatanothoi............................................................................63 d. Dziki alchemii....................................................................................................................63 e. Poprzez przejcie do wiata Snуw.......................................................................................63 f. Poprzez oywienie zwlok.....................................................................................................64 g. Przepowiednia kresu mierci w erze nadejcie Cthulhu......................................................66 h. Roztopienie si w niezrуnicowanej przestrzeni.................................................................66 i. Reinkarnacja.........................................................................................................................66 2. 2. 8. Panteon..............................................................................................................................68 a. Azathoth...............................................................................................................................69 b. Bastet....................................................................................................................................69 c. Bokrug..................................................................................................................................69 d. Cthulhu.................................................................................................................................70 e. Dagon...................................................................................................................................70 f. Ghatanothoa..........................................................................................................................71 g. Hastur...................................................................................................................................72 h. Huitzilopotchli.....................................................................................................................73 i. Hydra.....................................................................................................................................73 j. Hypnos..................................................................................................................................73 k. Lilith.....................................................................................................................................74 l. Nath-Hornath........................................................................................................................74 m. Nug......................................................................................................................................75 n. Nienazwany bуg majcy sw wityni w Atlantydzie.......................................................75 o. Nodens.................................................................................................................................76 p. Neptun..................................................................................................................................76 q. Nyarlathotep.........................................................................................................................77 r. Oukranos...............................................................................................................................77 s. Rhan-tegoth..........................................................................................................................78 t. Shub-Niggurath.....................................................................................................................78 4
u. Tirawa...................................................................................................................................79 v. Tsathoggua............................................................................................................................79 w. Yig.......................................................................................................................................79 x. Yeb........................................................................................................................................80 y. Yog-Sothoth..........................................................................................................................81 2. 2. 9. wiat Snуw.......................................................................................................................82 2. 2. 10. Inni bogowi, inne istoty, inne wiaty..............................................................................83 2. 3. Mitologia Cthulhu w ujciu Augusta Derletha i nastpnych kontynuatorуw Lovecrafta.....83 Rozdzial III. Analiza w ujciu antropologii strukturalistycznej Lйvi-Straussa.................................86 3. 1. Charakterystyka epoki, rodowiska Lovecrafta i oddzialywa tych dwуch czynnikуw na niego...............................................................................................................................................86 3. 2. Streszczenia najpopularniejszych utworуw Lovecrafta........................................................88 3. 3. Schemat geograficzno-kosmologicznego.............................................................................98 3. 3. 1. Skala makrokosmiczna................................................................................................98 3. 3. 2. Ziemia ojczysta Lovecrafta (Stany Zjednoczone, Nowa Anglia)..............................105 3. 3. 3. Skala mikrokosmiczna (plany miast, domуw)...........................................................110 3. 4. Schemat chronologiczny.....................................................................................................116 3. 5. Schemat socjologiczny........................................................................................................118 3. 6. Schemat epistemologiczno-aksjologiczny..........................................................................121 3. 7. Podsumowanie....................................................................................................................123 Zakoczenie......................................................................................................................................126 Abstract.............................................................................................................................................130 Bibliografia.......................................................................................................................................131 5
Przedmowa Niniejsza ksika pretenduje do tego, by by pierwsz w Polsce wiksz pozycj religioznawcz powicon calkowicie mitologii literackiej Howarda Phillipsa Lovecrafta. Byly ju opracowania krytycznoliterackie powicone temu tematowi, byly krуtkie artykuly religioznawcze, lecz nie znalazlem pracy o podobnym rozmiarze koncentrujcej si szczegуlowo na tym temacie. Publikujc t ksik, mam wielkie obawy, poniewa poruszajc kwesti omawianego systemu mitycznego i jej analizy, nie sposуb unikn kontrowersji. Opracowa tzw. Mitologii Cthulhu nie brakuje, a na jej bazie stworzono nie tylko wiele opowiada, powie, ale take gier fabularnych, komputerowych itp. Nie od dzi jednak wiadomo, e wikszo z nich oparta jest na falszerstwach kontynuatorуw Howarda, natomiast wrуd tych, ktуrzy ten fakt zauwaaj, dominuje przewiadczenie, e ,,mity Lovecarfta" w ogуle nie istniej. W tej pracy zmuszony bylem zarуwno oskary o szerzenie klamstw witej pamici czlowieka, ktуry Samotnika z Providence wypromowal oraz wykaza braki kompetencyjne osуb podwaajcych w ogуle istnienie tworu mogcego nosi nazw Mitуw Cthulhu. Nie sdz, by mi to darowano. By dokona analizy mitologii wykreowanej przez Lovecrafta musialem od podstaw j zrekonstruowa, opierajc si wylcznie na tekstach rуdlowych, w ten sposуb podwaajc dorobek wszystkich badaczy i znawcy mitуw, ktуrzy w swoich publikacjach opierali si na przeklamanych opracowaniach. Jeli moja praca zostanie zauwaona i za to za pewne zostan zaatakowany. Dokonujc analizy tego systemu mitycznego, wiadomie odrzucilem zarуwno metodyk krytycznoliterack, jak i psychoanalityczn, skupiajc si wylcznie na spartaskiej antropologicznej metodzie strukturalnej. Nie zalealo mi na kwiecistym pisaniu o opracowywanej metodologii, a odkryciu najbardziej rudymentarnych struktur pod ni si kryjcych ­ i to nie struktur ukrytych w tekcie literackim, a struktur bdcych fundamentem kreowanych mitуw, ktуre to wykraczaly poza beletrystyk Lovecrafta. Wiem, e z racji tematu tej pracy przycignie ona do siebie milonikуw literatury, a wic prawdopodobnie te literaturoznawcуw. Nie wiem, czy zostan przez nich zrozumiany, poniewa na problem mitуw patrzymy za pewne z dwуch rуnych obozуw. Jakby tego bylo malo, w obu znajduje si osoba Claude'a Lйvi-Straussa (postaci, ktуrej myl jest do istotna dla tej ksiki) tylko e w jednym z nich zostal on w znacznej mierze odrzucony i odeslany do domu, za w moim (mitoznawczoreligioznawczym) wprost przeciwnie, dalej jest ceniony. Literaturoznawca mielej powie, e strukturalizm si skoczyl, bo nie przynosi mu on ju wikszych korzyci w analizie tekstu, lecz religioznawca tak mialo glosi podobnych tez nie 6
bdzie, bo wlanie strukturalizm dalej pozwala mu odkrywa ukryte i istotne struktury we wszelkich mitologiach. Dla niektуrych fanуw Mitologii Cthulhu Lovecraft jest osob otoczon kultem i uwielbienia. Nielatwo w tym gronie mуwi o wstydliwych rzeczach zwizanych z tym czlowiekiem, odnosi si do jego wulgarnego i prymitywnego rasizmu, a jeszcze trudniej dowodzi, e wlanie ten defekt w jego myli ksztaltowal jego niezwykly system mityczny. Nie podnoszc jednak tej kwestii, pelna i prawdziwa analiza mitуw nie bylaby moliwa. Jakby tego bylo malo, na samym pocztku dowodz, e opowieci grozy s blisze wszelkim opowieciom sakralnym, ni wikszo z nas chcialaby przyzna ­ i wlanie dlatego horrory tak silnie na nas oddzialywaj. By jeszcze mocniej wsadzi kij w mrowisko, robi to jak najskrupulatniej, odnoszc si do jednej z najwaniejszych prac religioznawczych (i teologicznych) w historii, ,,witoci" protestanckiego pastora i fenomenologa religii, Rudolfa Otto, dziela, ktуre studenci religioznawstwa Uniwersytetu Jagielloskiego czytaj w czasie swoich studiуw co najmniej trzykrotnie, zanim dojd do etapu pisania pracy magisterskiej. Ju za stwierdzenie (w ktуrym nie bylem odosobniony, na taki charakter utworu zwracali te uwag M.Houellebecq i S. T. Joshi), e Koszmar w Dunwich byl utworem kryptoszyderczym wzgldem chrzecijastwa, zostalem niegdy werbalnie zaatakowany. Ciko mi wic uwierzy, e (nawet merytorycznie uzasadnione) dowodzenie pokrewiestwa dziel grozy i witych tekstуw wielkich religii zostanie mi w tej sytuacji odpuszczone. Tak wic, stawiam si pod prgierzem. Przechodniu, obok ley kupa kamieni, moesz je bra i rzuca mialo. By moe ju teraz zastanawiasz si, czemu ustawiam si w takiej pozycji, skoro wiem, jaki los mnie czeka? Poniewa szczerze wierz, e napisalem sam prawd, e z tego powodu stwierdzenia w tej pracy zawarte maj swoj warto i e dlatego powinna ona zosta opublikowana i udostpniona szerszemu gronu odbiorcуw. A moe zbyt duo sobie przypisuj? Moe ani temat, ani myli w ksice zawarte nie zaciekawi nikogo? Bd stal pod tym prgierzem jak ostatni glupek, a nikt nie zwrуci na mnie uwagi. Wtedy ze spokojem bd mуgl si do siebie umiechn i powiedzie: ,,skoczylem to, dziwna mania, ktуra nie pozwalala mi tego tematu zostawi, wyczerpala si, mog wraca do swoich spraw". Niniejsza ksika w znacznej mierze zostala oparta na pracy magisterskiej, ktуr pisalem pod kierunkiem prof. Andrzeja Szyjewskiego i w tym miejscu chcialbym mu bardzo podzikowa za jego nieocenion pomoc, cenne rady i inspiracj. 7
Wstp Religioznawca stykajcy si po raz pierwszy z mitologi literack Howarda Phillipsa Lovecrafta moe poczu si skonsternowany. Z jednej strony ma do czynienia z tworem, ktуrego autor mial ambicj uczyni systemem mitycznym oddzialywajcym na wspуlczesnego czlowieka silniej ni jakakolwiek mitologia naturalna. Z drugiej strony po krуtkim okresie bada nie ma najmniejszej wtpliwoci, e mitologia ta, mimo przeniesienia na swуj grunt kilku bogуw z mitologii naturalnych, jest calkowicie sztuczna, zasadniczo wymylona przez jednego czlowieka przy skromnym wspуludziale jego przyjaciуl i modyfikowana przez jego licznych kontynuatorуw. Co wicej, wykorzystywana glуwnie w opowiadaniach grozy, ktуrych poziom nawet milonicy tego typu literatury uwaaj za co najmniej nierуwny. Zdumieniem mona napawa fakt, e s rodowiska okultystyczne, ktуre uznaj ow mitologi za calkowicie realn, a nawet odkrywajc niezwykle niebezpieczne tajemnice. Sami okultyci wierzcy w realno bd skuteczno Mitologii Cthulhu (jak czsto nazywa si mitologi stworzon przez Lovecrafta i jego kontynuatorуw) s podzieleni w sposobie jej interpretacji. Jakby tego bylo malo, mitologia ta zagniedzila si w kulturze popularnej, stajc si podstaw niezwykle mnogiej iloci powieci, filmуw, komiksуw i gier. Pracy nad badaniem Mitologii Cthulhu nie ulatwia fakt niezwykle lapidarnego wzmiankowania o niej przez samego Lovecrafta, ktуry w treci swoich opowiada zaledwie przemycal szcztkowe fragmenty swojego systemu mitycznego. Nie mona jej zloy w calo, nie poznajc przewaajcej czci jego beletrystycznej twуrczoci, co przeklada si na dlugi okres niezwykle dokladnej i skrupulatnej lektury. Celem niniejszej pracy jest opisanie mitologii literackiej Lovecrafta, poddanie jej analizie antropologicznej w myl strukturalistycznej metody C. Lйvi-Straussa, dziki czemu chc odpowied na pytanie, jaki czynnik zadecydowal o jej niezwyklej popularnoci. eby jednak wykaza sens tego typu analiz w pracy religioznawczej, chcialby rozpocz j od wskazania szczegуlnego i zaskakujcego podobiestwa wszelkich dziel grozy do opowieci sakralnych, a nastpnie udowodni, e w twуrczoci Lovecrafta wystpuje rzeczywisto mityczna. Nastpnie chc dokona opisu wiata mitycznego wykreowanego przez Lovecrafta i dopiero na tej bazie dokonam analizy lovecraftowskiej mitologii. Rozdzial pierwszy ma zadanie uzasadnienie znaczenia niniejszej pracy w badaniach religioznawczych. Zostal podzielony na dwie czci: Powie grozy a numinosum i Mit a literatura. W pierwszej z nich, bazujc na pracy wito Rudolfa Otto, mam nadziej dowie szczegуlnego 8
znaczenia dziel grozy we wzbudzaniu uczu numinotycznych. W drugiej wskae na rуnorakie definicje mitu, korelacje mitu z literatur i mam nadziej wykaza, e mitologia Lovecrafta jest przykladem autentycznego, ywego mitu w rozumieniu C. Lйvi-Straussa. Rozdzial drugi zawiera opis wlasnej mitologii literackiej Lovecrafta, co ­ wedlug mnie ­ stanowi novum w badaniach nad jego proz. Poprzednie opisy w przewaajcej wikszoci byly opierane na pracach Augusta Derletha, ktуry­ jak obecnie wiemy­ falszowal mitologi Lovecrafta tak, aby bardziej odpowiadala jego wizji. Ten stan rzeczy zmusil mnie do opisania badanego systemu mitycznego calkowicie od podstaw, opierajc si wylcznie na tekstach rуdlowych. W rozdziale trzecim zostanie przeprowadzona analiza zgodnie ze strukturalistyczn metod C. Lйvi-Straussa, za wzуr biorc jego prac Opowie o Asdiwalu. W ten sposуb bdzie moliwe zbadanie, w jakich warunkach powstala mitologia Lovecrafta, a take w jakie struktury jest wpisana na plaszczyznach geograficzno-kosmologicznej, chronologicznej, socjologicznej i epistemologiczno-aksjologicznej. Pytanie, na ktуre w tym rozdziale prуbuj znale odpowied, brzmi: Jakie elementy struktury Mitologii Cthulhu zbliyly j do ,,naturalnych" mitуw oraz co zadecydowalo o jej sukcesie? Ilo i jako pozycji bibliograficznych, z ktуrych badacz Mitologii Cthulhu moe czerpa, pozostawia wiele do yczenia. Sporym problemem jest niewielka ilo prac analitycznych niezwizanych ze zmianami wprowadzonymi przez Augusta Derletha, ktуry rozpoczl wydawanie prac Lovecrafta po jego mierci. Mimo tych brakуw bardzo pomocna okazuje si monumentalna praca S. T. Joshiego H. P. Lovecraft. Biografia. Nie porusza ona szczegуlnie tematyki kreowanej przez bohatera ksiki mitologii (Joshi wrcz uznal, e taki twуr nie istnieje) ale mimo to dla badaczy jest cennym rуdlem informacji. Cho wielokrotnie ciko zgodzi si z wnioskami wysnuwanymi przez jej autora, to ilo informacji na temat ycia Lovecrafta, jego rodowiska, a take jego przyjaciуl (wraz z opisem kontrowersyjnej dzialalnoci A. Derletha) zawarta w niej moe by pomocna przy rozstrzyganiu wielu kluczowych kwestii dot. genezy Mitologii Cthulhu i umoliwia szczegуlowe poznanie wiatopogldu Lovecrafta. W roku 2007 roku glono bylo w Polsce o biografii Lovecrafta napisanej Michela Houellebecqa pt. Przeciw wiatu, przeciw yciu. Pokazywala ona niezwykle pesymistyczne oblicze ojca Mitologii Cthulhu. Cho cz informacji zostala przez Houellebecqa zmylona lub bezrefleksyjnie kopiowala klamstwa innych biografуw Lovecrafta1, zawierala ona cenne rуdla, m. in. najbardziej pesymistyczne, nihilistyczne i agresywne listy Lovecrafta, ktуrych istnienie Joshi w znaczniej mierze przemilczal. 1 Jak niech Lovecrafta do muzyki, ktуra zostala zilustrowana niechci do muzyki ucznia Lovecrafta, R. Blocha. Dziki Joshiemu wiemy, e Lovecraft lubil muzyk i piewal w kilku chlopicych zespolach. 9
Cho w USA zostalo wydanych 5 tomуw z korespondencj Lovecrafta, s one dla polskiego czytelnika o przecitnym budecie prawie nie do zdobycia. Kilka pomniejszych zbiorуw jak angielskie Essays and Letters of H. P. Lovecraft wydane przez Dodo Press oraz Koszmary i Fantazje. Listy i eseje wydane przez Sine Qua Non w niewielkim stopniu zapelniaj t luk. Mimo to najwaniejsze listy Lovecrafta zostaly opublikowane te we wspomnianych dwуch biografiach Lovecrafta oraz w zbiorach Najlepsze opowiadania wydanych przez wyd. Zysk i S-ka, dodatkowo wzbogaconymi esejami i komentarzami S. T. Joshiego. Jeli chodzi o sam twуrczo beletrystyczn Lovecrafta, znaczna jej wikszo zostala przetlumaczona i wydana w Polsce. Nieliczne utwory, ktуre nie doczekaly si przekladu, s dostpne w internetowym ksigozbiorze na stronie hplovecraft.com. 10
Rozdzial I. Religioznawcze podstawy badania mitologii H. P. Lovecrafta 1. 1. Numinosum a horror W roku 1917 Rudolf Otto w swojej najgloniejszej pracy pt. wito zauwayl pewne podobiestwa midzy powieci grozy a prymarnymi i podstawowymi uczuciami religijnymi. Stwierdzil on m.in., e lkowe reakcje na ciele (jak np. odczucie lodowatego zimna czy gsiej skуrki na plecach) w zetkniciu z nadnaturalnymi, strasznymi historiami s tej samej natury, co uczucie demonicznego lku bdcego genez i podstaw2 witej bojani boej.3 W dalszej czci swojego dziela nazywal ,,upiornym strachem" emocje powstale przy oddawaniu si ,,upiornym historiom", okrelajc je mianem ,,karykatury uczucia numinotycznego".4 10 lat pуniej Howard Phillips Lovecraft, uznawany za ojca wspуlczesnego horroru, tlumaczc w najslynniejszym ze swoich esejуw Nadnaturalny horror w literaturze, dlaczego warto tworzy i oddawa si literaturze ,,widmowej grozy", napisal: Najstarszym i najsilniejszym uczuciem ludzkoci jest strach, za najgorszym jego rodzajem jest lk przed Nieznanym. [...] odpowiedni stopie wraliwoci pozwala czasami, by niezbadany strumie wyobrani wtargnl do ukrytych zaktkуw umyslуw najzagorzalszych realistуw. [...] Nieodzowne przecie dla naszego umyslu psychologiczne wzorce, czy te tradycje, s zbyt glboko osadzone w pamici ludzkoci ­ rуwnoczenie z uczuciami religijnymi5. Dalej za dodaje Pierwsze instynkty czlowieka zrodzily si w odpowiedzi na oddzialywanie rodowiska, w ktуrym si znalazl. Nieznane, nieprzewidywalne, stalo si dla naszych prymitywnych praojcуw przeraajcym i wszechmocnym rуdlem dobrodziejstw i nieszcz zarazem [...]. Nie moemy si zatem dziwi, e osobowo czlowieka nasycila si religi [...] odbierajc wplywy Nieznanego, zostaly przede wszystkim skanalizowane przez [...] rytualy religijne.6 Pozornie ich myl rуni si, jednake mimo uywania odmiennej nomenklatury, pisz o tej samej analogii z dwуch rуnych obozуw. Zaznaczam, e adne dostpne mi rуdla nie potwierdzily, by te postacie wzajemnie znaly swoje dziela. Z pewnoci ich wiatopogldy znaczco odbiegaly od siebie. Rudolf Otto byl teologiem, chrzecijaninem, ktуry take na kocu witoci podkrela sw wiar. Natomiast Lovecraft byl pisarzem horrorуw, zadeklarowanym ateist (i przez wiksz 2 Podkrelenie autora pracy. 3 Rudolf Otto, wito, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999, s. 21. 4 Ibidem, s. 34. 5 H. P. Lovecraft, Nadnaturalny horror w literaturze, wyd. Scutum, Warszawa 2000, s. 14. Podkrelenia wlasne. 6 Ibidem, s. 14-15. 11
cz swojego ycia, poczynajc od wczesnej mlodoci, antychrzecijaninem7). Z tego powodu obaj panowie diametralnie rуnie waloryzuj warto odczucia religijnego i uwielbienia dla literatury grozy. Niemniej, pomijajc dyskusj na temat tego, co powinno sta na piedestale uczu najbardziej wartociowych, nietrudno odnie wraenie, e ich postulaty s zbiene. Rudolf Otto opisujc kategori witoci, postawil i udowadnial tez, e pierwotnie nie byla to uwzniolona kategoria etyczna (jak zdaje si powszechnie uwaa wikszo chrzecijan), a co innego, niemajcego jakiegokolwiek zwizku z etyk we wspуlczesnym rozumieniu tego slowa (a przynajmniej nie muszcego mie). Dlatego te, eby oddzieli rdze i dotrze do najbardziej prymarnych uczu religijnych, wystpujcych bezsprzecznie w kadej religii, od tego, w co pуniej pojcie wyewoluowalo na gruncie m. in. chrzecijaskim, okrelil je terminem numinosum. Otto stwierdzil, e nie mona tej kategorii opisywa za pomoc racjonalizujcych stwierdze (napisal nawet, e jest ona niewyslowiona8), ale mona okreli uczucia, jako wywoluje. Wyrуnil pi9 glуwnych elementуw okrelajcych uczucia rodzce si w wyniku kontaktu z numinosum: 1. Uczucie ,,zalenoci stworzenia"; 2. Mysterium Tremendum; 3. Fascinans; 4. Poczucie niesamowitoci; 5. Augustum. Ad. 1. Termin uczucie zalenoci stworzenia zostal zaczerpnity od Friedricha Schleiermachera, protestanckiego teologa i filozofa. Otto wysuwa jednak pewne zastrzeenia do uywania tego terminu przez jego twуrc. Po pierwsze, F. Schleiermacher zauwayl, e uczucie zalenoci religijnej jest zdecydowanie rуne od kadego innego uczucia zalenoci, ale rozumial to jako odmienno zalenoci calkowitej, totalnej (ktуr wlanie uwaal za zaleno stworzenia) od 7 Jeli wierzy slowom samego Lovecrafta, jego stanowcza niech do chrzecijastwa zaczla si w wieku siedmiu bd omiu lat i wprawiala w zaklopotanie wychowujc go samotnie matk-baptystk. Howard Phillips Lovecraft List do Roberta E. Howarda, 30 padziernika 1931 roku [w:] S. T. Joshi H. P. Lovecraft. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010, s. 54. Z kolei swуj ateizm opieral na mechanicystycznym materializmie zbudowanym na pogldach Ernsta Haeckela (wyloonych w The Riddle of the Universe) i Hugha Eliota (wyloonych w Modern Science and Materialism), czego dowodzi najwikszy biograf Lovecrafta S. T. Joshi, cho sam Howard Phillips odwolywal si rуwnie do Friedricha Nietzschego, Samuela Butlera i Henriego Louisa Menckena, nie wspominajc o wplywie myli Karola Darwina zarуwno na niego, jak i na kad z wymienionych w tym przypisie postaci. Ibidem, s. 343. 8 Rudolf Otto, op. cit., s. 15. 9 Rudolf Otto wprawdzie wypunktowal sze glуwnych elementуw numinosum, ale zamiast omawiania jednego z nich, podawal przyklady hymnуw numinotycznych. Odrуnia je od racjonalnych, wskazujc wystpujce w nich cechy przynalene irracjonalnemu (w rozumieniu ottowskim) numinosum. Rozumiem, e byly to niezbdne wg R. Otto przyklady, ale nie sdz, by ich zbiorcz iloci mona bylo operowa jak wyranie zarysowanymi kategoriami. Z tego powodu nie moglem uwzgldni tej kategorii. 12
zalenoci wzgldnej. Otto natomiast stwierdza, e termin ten jest jedynie analogi i tak powinien by odebrany. Po drugie, Schleiermacher uwaal wlanie to uczucie za wlaciw tre uczucia religijnego. Otto si z tym zdecydowanie nie zgodzil, twierdzc, e uczucie zalenoci stworzenia jest raczej subiektywnym elementem towarzyszcym i skutkiem, jest jakby cieniem innego elementu uczuciowego (a mianowicie bojani), ktуry sam niewtpliwie ,,przede wszystkim" i ,,bezporednio" nastawia si na [...] przedmiot numinotyczny.10 Czyme wic jest ta kategoria? Otу jest uczuciem stworzenia, ktуre pogrone jest we wlasnej nicoci i przemijaniu wobec tego, co jest ponad wszelkim stworzeniem.11 Innymi slowy uczucie zalenoci stworzenia jest najpierw nastpujcym skutkiem, a mianowicie deprecjacj przeywanego podmiotu wobec siebie.12 Ad. 2 Mysterium Tremendum Otto powica najdluszy rozdzial swojej pracy, cho sam termin potrafi lapidarne streci w czterech slowach: uczucie tajemnicy pelnej grozy13. Aby dokladniej dookreli ten aspekt, podzielil go na cztery elementy: a. Element tremendum (grozy) ­ okrela go zarуwna wyraeniami wita boja, deima panikon (czyli paniczny strach), religijna boja, demoniczny lk, jak i upiorny lk.14 Numinosum bezsprzecznie budzi groz. Charakteryzuje si lkiem przed tajemnic oraz przed boskim gniewem, ktуry wybucha i przejawia si w sposуb zagadkowy [...] niczym skondensowana elektryczno, ktуra rozladowuje si na tego, kto si do niej zbliy. Jest on nieobliczalny i despotyczny.15 Otto w tym miejscu wskazuje te na element irracjonalny, w znaczeniu nie tyle bezmylny, co niemoliwy do pojcia rozumem. Co bardzo istotne, stawia tez, e wlanie nieokrzesany demoniczny lk byl pierwszym ludzkim odruchem religijnym i jest najbardziej widoczny wrуd religii ludуw ,,prymitywnych", nie omieszkujc przy tym zaznaczy jego obecnoci w biblii (orge theou), gdzie gniew Boga okrela terminem wyczuwalnego podobiestwa z elementem demoniczno-upiornym16 (sic.). b. Element wszechmocy (majestas) ­ uczucie calkowitej wszechmocy numinosum, ktуre z jednej strony prowadzi do anihilacji wlasnego ja17, z drugiej za do poczucia pelnej rzeczywistoci numinosum. 10 Ibidem. Podkrelenia wlasne. 11 Ibidem. 12 Ibidem, s. 16. Podkrelenia wlasne. 13 Ibidem, s. 17. 14 Ibidem, s. 19-20. 15 Ibidem, s. 24. 16 Ibidem, s. 23 17 Ibidem, s. 26. 13
c. Element mocy ­ oprуcz ,,pelni rzeczywistoci" numinosum moe by odczuwalne wlanie jako moc, szczegуlnie moc gniewu (orge), ale take wyraa si w ideogramach ywotnoci, namitnoci, zapalczywej istoty, woli, sily, ruchu, podniecenia, aktywnoci popdu.18 d. Element tajemnicy (mysterium) ­ Otto zauwaa, e element tremendum jest nierozerwalnie zwizany z elementem tajemnicy, poniewa Tajemnica jest ju od razu sama z siebie ,,peln grozy tajemnic"19. Cho take wskazuje na to, e element mysterium moe by w pewnych okolicznociach pozbawiony tremendum i wуwczas staje si mirium, ktуre podobne jest do wielkiego zdumienia. Cech mysterium jest to, e odczuwane jest jako aliud valde, co obcego, dziwnego, poza zasigiem rzeczy zrozumialych, radykalnie odmienne od tego, co znane. Co istotne, w tym miejscu zauwaa rуwnie, e wyjanienie tajemnicy, np. przez usystematyzowany mit lub scholastyk, splyca proces religijny i moe ostatecznie go wyeliminowa. Innymi slowy, odczuwajc numinosum, odczuwamy tajemnic, co calkiem innego. Bez poczucia tajemnicy nie ma numinosum. Ad. 3. Nie byloby religii gdyby ten ,,obiekt" odczuwany jako obcy, potny, moliwie pochlaniajcy i przeraajcy nas nie pocigal. Tak jak to, co demoniczno-boskie, moe okaza si dla psychiki straszne i okropne, tak te staje si dla niej podniecajce i ncce.20 Otto ponownie przyznaje, e dla niego bardzo prawdopodobne jest, e pierwszym odczuciem religijnym znanym ludzkoci jest etap demonicznego lku21 i jest to element odpychajcy; niemniej to nie ciekawo przyciga do numinosum, a prуba zawladnicia tym, co tajemnicze, napelnienia si nim, a nawet utosamienia z wit moc22, pocztkowo przez prуby przeblagania demonуw-bogуw, szamanistyczne praktyki, ekstatyczne rytualy, po mistyczne doznania. Czsto numinosum prуbowano wykorzystywa do celуw naturalnych (praktyki szamanistyczne w stylu uzdrawiania, magia), cho nie tylko. Numinosum moe oczarowywa, dawa zbawienia, by pelne miloci23, a uczucia mistyczne i ch bycia ogarnitym przez nie staje si celem samo w sobie. Ad. 4. Numinosum jest nie tylko tajemnicze, Otto okrela je wic greckim slowem deinos, ktуre zostaje przetlumaczone (przy zastrzeeniu, e jest to jedynie przyblienie si do greckiego pojcia, samo za ono zostaje uznane za trudnym do uchwycenia, jeli nie nieprzetlumaczalne)24 jako niesamowite albo dziwne. Twierdzi, e podstaw zmyslow tego elementu jest budzca groz 18 Ibidem, s. 29. 19 Ibidem, s. 30. 20 Ibidem, s. 43. 21 Do podobnych wnioskуw doszedl twуrca psychologii eksperymentalnej Wilhelm Maximilian Wundt w swojej Vцlkerpsychologie. 22 Ibidem, s. 45. 23 Nietrudno zauway, e tak pelne, i samo staje si ,,calkowicie" miloci. Nie bez powodu pierwsza encyklika papie Benedykta XVI nosi tytul Deus caritas est. 24 Ibidem, s. 55. 14
cz numinosum. Jak pisze: Rozwijajc si, staje si nastpnie ,,dirus" i ,,tremendus", zly i imponujcy, straszny i osobliwy, dziwny i godny podziwu, wywolujcy lk i fascynacj, boski i demoniczny, energiczny. Ten element moe przybra form zlagodzon jako co niepojtego, zdumiewajcego, posiada cechy mirum. Ad. 5. Augustum oznacza, e odczuwalna jest niesamowita donioslo numinosum, co sprawia, e darzy si je wielkim szacunkiem polczonym z uznaniem wlasnej niszoci. I tu np. Otto upatruje rуdlo ,,niegodnoci" podmiotu przeywajcego uczucia religijne. Wynika z niego midzy innymi, e ,,profan" nie moe bezceremonialnie zbliy si do numen i wlanie w poczuciu augustum Otto upatruje rуdlo slуw celnika z Kafarnaum, ktуry zwraca si do Jezusa slowami: Nie jestem godzien, aby wszedl pod dach mуj25. Wspominalem ju o elemencie irracjonalnym. Wydaje mi si, e warto jeszcze raz podkreli, czym jest irracjonalno w rozumieniu Rudolfa Otto. Najlepiej oddaj to jego wlasne slowa: Przez ,,irracjonalny" nie rozumiemy czego tpego, glupiego, czego nie poddanego jeszcze rozumowi, czego, co w trybie wlasnego ycia albo w trybie biegu wiata przeszkadza racjonalizacji. Nawizujemy do formy, ktуra np. ma miejsce, kiedy si mуwi o jakim szczegуlnym wydarzeniu, wymykajcym si przez sw glbi rozsdnemu tlumaczeniu: ,,W tym jest co irracjonalnego". Przez ,,racjonalne" w pojciu bуstwa rozumiemy to, co z niego wchodzi do jasnego pojmowania naszej zdolnoci rozumienia, w zakres znanych i dajcych si zdefiniowa poj. Twierdzimy nastpnie, e wokуl tego zakresu pojciowej jasnoci znajduje si tajemniczociemna sfera, ktуra wymyka si wprawdzie nie naszemu uczuciu, lecz naszemu pojciowemu myleniu i ktуr nazywamy czym ,,irracjonalnym".26 Oczywicie bardzo istotne jest rуwnie to, e Otto okrela numinosum jako kategori a priori, czyli tak, ktуra wyplywa z natury ludzkiej, stanowi wrodzon sklonno, a wic te predyspozycj do religii.27 Podobiestwo wznioslych uczu numinotycznych do, zdajcych si blahymi na pierwszy rzut oka, odczu towarzyszcych poddawaniu si wplywowi powieci grozy zauwayl sam Otto. W momencie w ktуrym opisywal elementy tremendum28 oraz mysterium29 towarzyszce numinosum. Jak wspomnialem, upiorne historie nazwal karykatur numinosum. Uwaam, e nieslusznie. Stawiam tez, e w zalenoci od wyrafinowania pisarza, jego kunsztu i przedstawienia myli wpasowujcych si w dany kontekst kulturowy, jest on w stanie wzbudzi najprawdziwsze uczucia numinotyczne. 25 Mt 8, 8. 26 Rudolf Otto, op. Cit., s. 76. 27 Ibidem, s. 136. 28 Ibidem, s. 21. 29 Ibidem, s. 34-35. 15
W tym momencie mona postawi zarzut, e Otto definiuje sensus numini jako calkowicie rуne od wszystkich ziemskich lkуw i fascynacji, dlatego upiorne historie nie s dla niego pelnoprawnymi uczuciami numinotycznymi. Twierdzi, e Religia nie zrodzila si z naturalnego strachu ani te z rzekomego ,,lku przed wiatem".30 Dalej jednake pisze: Lk bowiem nie jest naturalnym zwyklym strachem, lecz sam jest ju pierwszym pobudzeniem si i odczuciem tego, co tajemnicze, zwlaszcza w jeszcze surowej formie ,,tego co budzi groz". I jest to moliwe jedynie dla tego, w kim rozbudzila si szczegуlna, calkowicie rуna od ,,naturalnych" dyspozycja psychiczna, ktуra ledwie si odzywa i przejawia w sposуb do pierwotny, ale ktуra jako taka wskazuje na w pelni wlaciwe, nowe przeywajce i wartociujce funkcje ducha ludzkiego.31 Porуwnajmy t wypowied z fragmentem eseju Lovecrafta: Literackiej niesamowitoci [nadnaturalnego horroru] nie mona konfrontowa z literatur na pozуr jej podobn lecz psychologicznie bardzo odlegl ­ traktujc o zwyklym strachu i ludzkich okropnociach. [...] Naprawd niesamowite opowieci to co wicej ni historie o tajemniczych mordercach, skrwawionych kociach czy postaciach w przecieradlach podzwaniajcych lacuchami. Wyrуnia je szczegуlna atmosfera zagroenia zatrzymujca dech w piersiach, ktуrej w dodatku w sposуb naturalny, poslugujc si racjonaln logik, nie sposуb wyjani [...].32 Oczywicie, podstawow rуnic midzy wstrzsajcymi odczuciami religijnymi a lkiem towarzyszcy lekturze zrcznie napisanego horroru jest to, e w pierwszym przypadku podmiot dowiadczajcy jest przekonany o realnoci tego, co wywoluje uczucie, w drugim przypadku33 powinien by przekonany o jego nierealnoci. Moim zdaniem wlanie ten fakt decyduje o tym, e powie grozy nie wskazuje na nowo przeywajce i wartociujce funkcje ducha ludzkiego. Odnosz natomiast wraenie, e Rudolf Otto nie do wnikliwie przyjrzal si literaturze grozy i temu, czy ta karykatura uczu numinotycznych nie dotyka i innych wymienionych przez niego elementуw numinosum. Oczywicie rozumiem, e galzie sztuki nawizujce do lit. grozy (kinematografia, muzyka, obrazy, a nawet gry wielu rodzajуw) znaczco si rozwinly od roku 1917, niemniej i w jego czasach od ponad dwustu lat znane bylo Zamczysko w Ottranto Horace'a Walpole'a, od trzech dekad bestseller Drakula Brama Stokera; proza Arthura Machena, Algernona Blackwooda zdobywala znaczc popularno w krajach anglosaskich, za wlanie w okresie poprzedzajcym publikacj witoci swoje najlepsze dziela publikowal jego rodak, niemiecki mistrz grozy, Hanns Heinz Ewers. 30 Ibidem, s. 19. 31 Ibidem, s. 19-20. Podkrelenia autora pracy. 32 H. P. Lovecraft, Nadnaturalny horror w literaturze, wyd. Scutum, Warszawa 2000, s. 16. Podkrelenia wlasne. 33 Przynajmniej w zaloeniu samego podmiotu, niekoniecznie obserwowalnych jego reakcji w rodzaju uporczywego odmawianie wejcia do ciemnego pomieszczenia po lekturze udanego horroru. 16
Literatur grozy potocznie nazywa si horrorem34. Ju w samej etymologii laciskiego slowa horror (dreszcz, ciarki, przeraenie) wyranie wida nawizanie do tremendum ottowskiego. Definicja horroru (za Encyklopedi Britannica) obejmuje wszystkie opowiadania, ktуrych celem jest wywolanie strachu. Rzeczywicie, tak zdefiniowanie gatunku wymusza dolczenie elementu tremendum do kadego dziela wliczajcego si w jej obrb. Podobnie ciko sobie wyobrazi wzbudzanie uczucia grozy bez elementu tajemnicy (mysterium), cho teoretycznie jest to moliwe (np. w opowiadaniu traktujcym o seryjnym mordercy). Chcialbym w tym miejscu jednake zdecydowanie odrуni utwory narracyjne, ktуre mog przerazi, opisujc wydarzenia moliwie realne (morderstwa, gwalty, parafilie, tortury, ludobуjstwa etc.)35, od tych, ktуre mieszaj rzeczywisto z majcymi wzbudzi uczucie grozy elementami fantastycznymi. To drugie, i obecnie znacznie czciej spotykane, oblicze horroru Howard Phillips Lovecraft okrelal terminem nadnaturalny horror (ktуrego i ja bd uywal) lub literatur kosmicznego przeraenia36. Jak sam pisal w cytowanym wczeniej fragmencie jego najslynniejszego eseju, warto odrуni dziela wzbudzajce strach oparty na naturalnym zagroeniu, od tych, ktуre budz niewytlumaczalny racjonalnie lk. Zanim przejd do omawiania prac Howarda Phillipsa Lovecrafta, chcialbym pokaza na przykladzie typowego nadnaturalnego horroru powstalego zanim Rudolf Otto wydal wito, e ma na on na celu wzbudzenie znacznie wicej elementуw numinotycznych, ni zazwyczaj si przyjmuje. Poniewa jestem przekonany, e w kadym nadnaturalnym horrorze moemy dostrzec opisane przez Otta elementy, wybralem losowo opowiadanie Algernona Blackwooda Wierzby, opublikowane w 1907 roku. Co ciekawe, i charakterystyczne dla twуrczoci Blackwooda, jest to na poly autobiograficzne opowiadanie.37 34 Encyklopedia Britannica podaje nastpujc definicj horroru: Horror story, a story in which the focus is on creating a feeling of fear. Such tales are of ancient origin and form a substantial part of the body of folk literature. They can feature supernatural elements such as ghosts, witches, or vampires, or they can address more realistic psychological fears rуdlo: http://www.britannica.com/EBchecked/topic/272144/horror-story z dn. 17.01.2011 r. Slowo ,,horror" w jzyku laciskim oznacza dreszcz, ciarki, przeraenie, czasownik ,,horrere" znaczy dre, ba si, za przymiotnik ,,horrendum" okrela to, co przeraajce. rуdlo: http://www.slownik-online.pl/kopalinski/5A0A0DB6070A0768C12565E0006B8E49.php z dn. 17.01.2011r. 35 Niektуre dziela wliczajce si do nurtu gore skupiaj si tylko na tego typu motywach. Mam tu na myli takie filmy jak American Psycho, Nekromantik czy Bkarty Diabla. 36 Ang. supernatural horror oraz a literature of cosmic fear. H. P. Lovecraft, op. cit., s. 15. 37 Blackwood wspominal, e bezporedni inspiracj do napisania tego opowiadania byla wycieczka Dunajem od rуdla w Szwarclanadzie a do Budapesztu, ktуr w 1900 r. odbyl razem z przyjacielem Wilfredem Wilsonem w kanadyjskim kanu. Na jednej z wysepek niedaleko Bratyslawy, gdzie rozloyli obуz, ,,wierzby zdawaly si ich dusi mimo silnego wiatru". Podobn wycieczk odbyli ,,rok czy dwa lata pуniej" i wtedy na piaszczystym brzegi teje wysepki (!) ujrzeli rozkladajce si zwloki zaczepione o korze drzewa. rуdlo: Marek S. Nowowiejski, Wstp [w:] Algernon Blackwood, Wendigo i inne upiory, wyd. C&T, Toru 2006, s. 17
Aby unikn zarzutu doboru przykladu pod podstawion tez, pod koniec tego rozdzialu jeszcze raz wymieni kady ottowski elementu numinosum, wskazujc jego wystpowanie w innych dzielach fabularnych zaliczajcych si do gatunku horror. Historia jest prosta, opowiedziana z punktu widzenia wiadka opisywanych wydarze. Dwaj przyjaciele wybrali si na rejs po Dunaju. Ich rodkiem transportu jest kanadyjskie kanu, na ktуrym pуllegalnie przekraczaj granice kolejnych krajуw. Planuj przeplynicie calej rzeki. Na Wgrzech Dunaj rozdziela si na trzy czci i pechowo trafili w ten region podczas powodzi. Wbrew radom pewnego wgierskiego oficera, ktуry ostrzega ich przed naturalnym niebezpieczestwem dalszej wyprawy, plyn dalej. Zbyt gwaltowny nurt rzeki, jego nieobliczalno w okresie powodzi polczone z naglym zalamaniem pogody zmusza ich do zatrzymania si na jednej z wysp, w miejscu, gdzie cala okoliczny krajobraz rzeki i okolic usiany jest rosncymi wierzbami. Rozbijaj obуz, wiadomi tego, e powуd zabiera kolejne czci ich wyspy. Kraina, w ktуrej si znaleli, jest bezludna, ale dziwnym zbiegiem okolicznoci widz w oddali jedn przeplywajc na tratwie posta, ktуra co wykrzykuje w ich kierunku, a gdy zdaje sobie spraw, e jej starania nawizania kontaktu s bezowocne, czyni w powietrzu znak krzya. Okolica zaczyna przeraa glуwnego bohatera-narratora. W nocy widzi wylaniajce si z wierzb, wijce si spiralnym ruchem istoty, ktуre budz w nim silny lk, cho nie ma on pewnoci, czy cale zjawisko nie jest jego halucynacj. W toku przygody okazuje si, e lуd zostala przedziurawiona, wioslo starte, a prowiantu tajemniczo ubywa. Przeraeni bohaterowie zaczynaj slysze dziwne, brzczce dwiki oraz podejrzewaj, e na wyspie s jakie istoty, ktуre nie chc ich z niej wypuci. Silne emocje powoduj, e zdarza im si mdle ze strachu, a w pewnym momencie przyjaciel glуwnego bohatera zaczyna rozprawia o potrzebie zloenia ofiary ­ jednej nocy, bdc niewiadomym swoich czynуw, prуbuje wej w glb tych istot i zloy siebie w ofierze, ale dziki interwencji drugiego protagonisty, nie udaje mu si to. Rankiem nurt rzeki jest ju nie tylko spokojny, ale i znika tajemnicze brzczenie. Mczyni znajduj na brzegu trupa mczyzny. Przeraeni dochodz do wniosku, e on stal si ofiar ­ jakby na potwierdzenie ich slуw, wartki nurt rzeki porywa cialo, gdy dochodz do tego wniosku. Wska teraz odpowiednie elementy numinosum w kolejnoci, jak dokonal Otto, z jednym wyjtkiem, mianowicie element fascinans chcialbym z pewnych wzgldуw omуwi na kocu. Wybralem 2-3 przyklady wyjte z opowiadania dla kadego z nich: 8. 18
1. Deprecjacja przeywanego podmiotu wobec siebie.38 ­ Bohater przyznaje wraz z przyjacielem, jeszcze bezpiecznie plync po Dunaju, e zaczynaj postrzega rzek jako Wielk Istot, siebie za jako nieproporcjonalne male do niej czуlenko: [Rzeka] wydawala nam si jak wielk, yjc istot. Zrazu senn, lecz stopniowo ujawniajc swe gwaltowne dze i pragnienia jawice si w glbi jej duszy; przetaczajcy swe wody niczym gigantyczna, plynna istota przez wszystkie kraje, ktуre przemierzalimy, dwigajc na swych barkach nasze male czуlno; niekiedy traktujca nas surowo, kiedy indziej przyjanie i yczliwie, a w kocu nieodmienne zaczlimy postrzega j jako Wielk Istot.39 ­ Gdy bohaterowie po walce z ywiolem rozbili obуz na wyspie, glуwny bohater zaczyna rozmylania nad wlasnym poloeniem: [...] zdawalem sobie spraw, e nie potrafilem dotrze do jego [uczucia trawicego niepokoju] rуdla i upora si z nim, lecz zdawalem sobie spraw, e mialo ono co wspуlnego z przepelniajcym mnie glboko przekonaniem, i w obliczu tej niespodziewanej mocy ywiolуw szalejcych dookola znaczymy tyle co nic. Miala z tym jaki zwizek ta wezbrana rzeka ­ co powiedzialo mi, e jestemy zabawkami owych wielkich, elementarnych mocy, wobec potgi ktуrych kadego dnia i nocy bylimy calkowicie bezradni.40 ­ Gdy obaj bohaterowie twierdz, e jakie wrogie moce zatrzymuj ich na tej wyspie: ­ Lepiej wyniemy si std w cigu godziny ­ powiedzialem [...] [...]­ Dobrze by bylo. O ile nam na to pozwol. ­ O kim mуwisz? O ywiolach? [...] ­ O mocach tego przekltego miejsca, kimkolwiek lub czymkolwiek s ­ odparl [...].­ Jeeli gdziekolwiek s na wiecie jeszcze bogowie, to wlanie tutaj. 41 2. Mysterium tremendum. ­ Rozmylania narratora-glуwnego bohatera bezporednio po zatrzymaniu si na wyspie. Gуry budz respekt, oceany przeraenie, a sekrety wielkich lasуw jeszcze inne, o wiele 38 Schleiremacher nazywal to pojcie uczuciem zalenoci stworzenia, Otto przystal na t nazw jako metaforyczn. Niestety, eby wskaza dokladnie na elementy numinosum, musz uywa zwrotu, ktуrym Otto definiowal uczucie zalenoci stworzenia, czyli wlanie jako deprecjacj przeywanego przedmiotu wobec samego siebie. 39 Algernon Blackwood, Wierzby [w:] Ibidem, s. 17. Podkrelenia autora pracy. 40 Ibidem, s. 20. Podkrelenia autora pracy. 41 Ibidem, s. 35-36. 19
bardziej osobliwe uczucia. Wszystkie one jednak w ten lub inny sposуb lcz si gdzie z ludzkim yciem i ludzkim dowiadczeniem. Budz ukryte, czstokro niepokojce emocje. [...] Jednak w przypadku tego mrowia wierzb sprawy przedstawialy si calkiem inaczej [element mysterium, a dokladniej alium valde ­ przyp. M. K.]. Emanowala z nich jaka dziwna, chwytajca serce aura [mysterium ­ przyp. M. K.]. Upiona trwoga obudzila si i co wicej byla ona podszyta prawdziw zgroz [tremendum ­ M. K.].42 ­ Kiedy glуwny bohater zobaczyl dziwne, wijce si spiralnym ruchem istoty: Nagle si obudzilem [...]. Czulem, e w pobliu dzialo si co niedobrego [tremendum ­ dop. M. K.]. [...] Ujrzalem te istoty zaledwie pidziesit stуp przede mn. [...] Te olbrzymie postacie staly si nagle bardzo wyranie widoczne, ponad wierzcholkami wierzb ­ ogromne [moc ­ dop. M. K.], o barwie spiu[...]. Ujrzalem je wyranie i teraz, gdy przygldalem si im z nieco wikszym opanowaniem, stwierdzilem, e byly o wiele wiksze od ludzi, a co w ich wygldzie wiadczylo, e nie s to istoty ludzkie [element mysterium, a dokladniej alium valde ­ przyp. M. K.]. [...] Nie widzialem ich twarzy [mysterium ­ dop. M. K.]. [...] Wiedzialem, e to wszystko dzieje si naprawd [...] postacie wci wznosily si z ziemi ku niebu bezglonie, majestatycznie, olbrzymia spiral peln gracji i mocy [moc ­ dop. M. K.], ktуrej widok przepelnial mnie glbok pokor i nabonoci.43 ­ Gdy bohaterowie ju s w stanie uslysze dziwne, brzczce dwiki. ­ Wlanie na tym to polega ­ cignl ­ nie sposуb tego przyrуwna z niczym [element mysterium, a dokladniej alium valde ­ przyp. M. K.]. To co ,,nieznanego" [mysterium ­ dop. M. K.]. Mona to okreli tylko w jeden sposуb ­ to nieludzki dwik, dwik, ktуrego rуdla nie pochodzi z tego wiata. [...] A jednak to, co odczuwalem, nie bylo zwyklym strachem. Bylo to co nieskoczenie wikszego, dziwniejszego, wywodzcego si z jakiego mrocznego, pierwotnego lku [tremendum ­ dop. M. K.], starszego i o wiele bardziej niepokojcego ni wszystko, co znalem lub potrafilem sobie wyobrazi [majestas ­ dop. M. K.].44 42 Ibidem, s. 20-21. 43 Ibidem, s. 28-30. 44 Ibidem, s. 47-48. 20
3. Niesamowito Bez powtarzania fragmentуw ju wymienionych, kady nadnaturalny element spelnia t kategori. Tak wic w tym opowiadaniu zalicza si do niego zarуwno widok spiralnych istot, niewytlumaczalne uszkodzenia sprztu i wszechobecne brzczenie, ktуre odbierane jest na poziomie nie sluchowym, a mentalnym(!). 4. Augustum. ­ Gdy bohaterowie zobaczyli wieniaka krzyczcego i machajcego do nich i, gdy spostrzegli, e zrozumial on, i si z nimi nie skomunikuje, wic wykonal znak krzya. Wspominaj wуwczas reakcje innych napotkanych Wgrуw. Pojawia si ostrzeenie, e bohaterowie, jako profani omieli si zbliy do miejsca numinotycznego i ponios z tego powodu konsekwencje. ­ Ci Wgrzy wierz w rozmaite banialuki; pamitasz t sklepikark z Pressburga ostrzegajc nas, ebymy nie przybijali do adnej z tych wysepek, poniewa nale one rzekomo do istot z innego wiata? [...] ­ Gdyby mieli do wyobrani ­ zamialem si w glos; pamitam, e prуbowalem mуwi ,,najgloniej", jak potrafi ­ mogliby zaludni to miejsce panteonem starych bуstw; Rzymianie musieli zaloy w tych okolicach cale mnуstwo kapliczek i witych gajуw powiconych bуstwom ywiolуw.45 ­ Gdy narrator widzi nieludzkie, wznoszce si spiralnym ruchem istoty i nie odczuwa w tym momencie przed nimi lku: Wiedzialem, e to wszystko dzieje si naprawd [...] postacie wci wznosily si z ziemi ku niebu bezglonie, majestatycznie, olbrzymi spiral peln gracji i mocy, ktуrej widok przepelnial mnie glbok pokor i nabonoci. Mialem ch pa na ziemi i ukorzy si przed tym widokiem. Pragnlem odda cze tym istotom.46 ­ Gdy bohater, przyjaciel narratora, wyklada swoj tez nt. tego, co dzieje si na wyspie, o przekroczeniu granicy numinossum i konsekwencji jaka z tego wynika: 45 Ibidem, s. 23. Podkrelenia autora pracy. 46 Ibidem, s. 30. Podkrelenia autora pracy. 21
­ Otaczaj nas pewne istoty, ktуre, o czym jestem przekonany, pragn chaosu, zniszczenia i zaglady, ,,naszej" zaglady ­ powiedzial, zapatrzony w ognisko.­ w ktуrym momencie musielimy przekroczy granic i odtd nasze ycie znalazlo si w niebezpieczestwie.47 5. Irracjonalno w rozumieniu ottowskim ­ Kiedy bohaterowie wyldowali na wyspie i rozbijali obуz, narrator po raz pierwszy odczuwa groz tego miejsca i poczucie, e nie jest ono z tego wiata. Innymi slowy, wyczuwa obecno numinosum. Okrela je mianem: Odczucie to [...] wymykalo si racjonalnemu wytlumaczeniu.48 ­ Bohaterowie, snujc teori na temat tego, jakie nadprzyrodzone moce wladajc t wysp, dochodz do wniosku, e motywy, ktуrymi kieruj si te istoty, s dla nich niemoliwe do pojcia, a wic s ponad ich rozumem. ­ Przez cale ycie ­ zaczl ­ w bliej nieokrelony, lecz nader wyrazisty sposуb zdawalem sobie spraw z istnienia innego wiata [...] gdzie yj i eruj wszelkie istoty i gdzie potne, przeraajce stworzenia spiesz, w sobie tylko znanych celach, to tu, to tam, lecz nasze ziemskie sprawy w porуwnaniu z tym, co je zaprzta, s jedynie nic nie znaczcymi blahostkami, jak pyl rozwiewany na wietrze, w gr wchodz bowiem sprawy o wiele istotniejsze, dotyczce bezporednio dusz i nie tylko w znanym nam rozumieniu tego slowa...49 6. Element fascinans jest w tym miejscu dla mnie najciekawszy. Pokrуtce go omуwi, zanim podam przyklady w tekcie. Bohaterowie nie zrazili si, kiedy ostrzegano ich, co najmniej dwukrotnie, o naturze niebezpieczestwa, ktуre czai si na wyspie. Mona wysun w tym momencie zarzut, e nie mуwimy tu o numinotycznym elemencie fascinans, a zwyklym uparciu i niechci do rezygnowania z wczeniejszych planуw. Ciko byloby dociec, ktуra odpowied jest prawdziwa, poniewa tekst nie rozstrzyga tej kwestii. Nie oddaje si czci temu, co nas nie fascynuje, wic take istotny jest fakt, e drugi bohater wpada w pewnym momencie na pomysl zloenia ofiary. Ba! Sam pogrony w szalestwie chcial 47 Ibidem, s. 47. Podkrelenia autora pracy. 48 Ibidem, s. 21. 49 Ibidem, s. 51. 22
zloy siebie w ofierze. Mona jednake tu wysun kontrargument, e bardziej ni element fascinans waniejszy byl akt skrajnej desperacji. Znamienne za to jest, jak glуwny bohater reaguje na wznoszce si spiralnie, beztwarzowe istoty ­ klka przed nimi. Tu nie mona znale odpowiedniego kontrargumentu przeczcemu wystpowaniu elementu fascinans. Co jest jednak najistotniejsze, gdy mуwimy o numinotycznym elemencie fascinans przy dowiadczaniu horrorуw w jakiejkolwiek postaci, to to, e... zdumiewajco dua liczba ludzi chce je oglda. Rudolf Otto cytuje bliej nieznanego poet swojego czasu, ktуry okrelil t tendencj slowami: Przed kim mnie lk ogarnia, bardziej mnie do tego cignie50. Wydawaloby si, e naturaln reakcj na rzeczy wywolujce lk, zgroz, trwog jest unikanie ich rуdla. Natomiast w samej chci odbioru dziel nadnaturalnego horroru kryje si nic innego, jak czysty element fascinans. W tym miejscu mona wysun zarzut, e zwracam uwag na fragmenty narracji opisujce przeycia numinotyczne u bohaterуw danego dziela, natomiast nie musi to oznacza, i s one wzbudzane w czytelniku. Tak naprawd lektura adnego tekstu religijnego ani uczestnictwo w jakimkolwiek rytuale religijnym nie daj gwarancji wzbudzenia uczucia numinotycznego. W Bogu Urojonym Richard Dawkins ostentacyjnie pokazal, e czytajc Pismo wite, nie odczuwa tych samych wznioslych emocji, co wielu chrzecijan51, widok za przysypiajcego czlowieka podczas mszy52 moe wzbudzi pewne zastrzeenia co do tego, czy kady przeywa rytual naboestwa jako zblienie si do odczuwalnego numinosum. Dlatego oczywistym staje si przyjcie, e rуwnie lektura danego horroru nie u kadego moe wzbudzi uczucia numinotyczne, natomiast chc zwrуci uwag, e takie zjawisko moe wystpowa wrуd tych, ktуrzy potrafili zaangaowa si emocjonalnie w odbiуr dziela. 50 Rudolf Otto, op. cit., s. 43. 51 Richard Dawkin, Bуg urojony, wyd. CiS, Warszawa 2007, s. 321-377. Warto jednak przy tej okazji zaznaczy, e w ostatnim rozdziale (Niezbdna Luka?) powyszego dziela, Dawkins opisujc niesamowito wiata widzianego przez ateist, wielokrotnie uywa okrele ocierajcych si o ottowsk kategori numinosum. Wystpuje tam deprecjacja samego siebie w odniesieniu do ogromu wszechwiata, poczucie jego mocy, fascynacji nim, paradoksalnie fizyka kwantowa zostaje opisana jako co niesamowicie dziwnego (balansujcego na granicy irracjonalnoci ottowskiej ­ cho pojawia si tu teza, e niezrozumiale elementy dziki nauce zostan ostatecznie wytlumaczone), elektrony jako co zupelnie innego, niewyobraalnego etc. 52 Mark Twain w Listach z Ziemi ujl to bardziej dosadnie. Dla czterdziestu dziewiciu ludzi na pidziesiciu Dzie witeczny jest ponur, pospn nud. Z wszystkich ludzi zebranych w niedziel w kociele dwie trzecie jest znuonych, w chwili gdy naboestwo dobieglo do polowy, a cala reszta, zanim si jeszcze skoczylo. M. Twain, Listy z Ziem, http://macfaq.koolhost.com/05.htm z dn. 08.02.2012. 23
Wracajc do meritum; Katarzyna Krzan w Praktycznym kursie pisarstwa stwierdzila, e Sedno sukcesu powieci tkwi w identyfikowaniu si czytelnika z postaciami.53 Sdz, e dla osoby tworzcej beletrystyk jest to oczywiste, nawet jeli, jak w opowiadaniu Lovecrafta Przybysz, glуwny bohater okazuje si oywionymi, gnijcym zwlokami54 czy, jak w opowiadaniu Kinga Czlowiek, ktуry kochal kwiaty, brutalnym i szalonym seryjnym morderc55. Opisy zachowa, wewntrznych stanуw, myli i rozmуw postaci s rodkami do osignicia tego celu.56 W tym miejscu warto si zastanowi, na ile prezentowana historia jest dla odbiorcy faktycznie (choby chwilowo) realna. Samuel Taylor Coleridge (1772-1834), poeta, krytyk literacki i filozof, stwierdzil, e wystarczy stworzy pozуr prawdy, ktуry zasilany nasz wyobrani, moe wolitywnie czasowo zawiesi niewiar, na czas konstytuowania si poetyckiej wiary.57 Oznacza to, e na czas odbioru dziela wiadomie zawieszamy pogld o fikcyjnoci literackiej (take teatralnej i filmowej) rzeczywistoci i uznajemy j za realn. Byron Reeves i Clifford Nass w swojej ksice Media i Ludzie poszli dalej tym tropem, ostatecznie zaprzeczajc istnieniu zjawisku wolicjonalnego zawieszenia niewiary przy percepcji np. sztuki teatralnej, twierdzc, e wolitywnie prdzej moemy stara si zawie wiar w nieprawdziwo wykreowanej przez sztuk rzeczywistoci, gdy w sytuacji odbioru dziela niewiara w jego fikcyjno jest stanem czysto naturalnym Kiedy nastpnym razem bdziecie ogldali sztuk sprуbujcie zawiesi w i a r . Sprуbujcie nie zwraca uwagi na postacie i dekoracje na scenie i po prostu mylcie o autorze, ktуrego praca umoliwila to wszystko. Mog wуwczas wydarzy si dwie rzeczy. Po pierwsze moecie nie by w stanie ledzi przebiegu akcji [...]. Moecie take wyj z teatru wyczerpani. [...] Tradycyjne pojmowanie "zawieszenia" niewiary" sugeruje jednak, e trzeba wykona pewn prac, by przyj aktualn rzeczywisto. Jeli zawieszenie niewiary stanowi prac, to dlaczego jestemy bardziej zdekoncentrowani i zmczeni, kiedy mylimy o autorze? Otу zawieszamy wуwczas to, co stanowi naturalny wytwуr naszych starych mуzgуw­ wiar, e aktorzy to rzeczywiste osoby przebywajce w realnych miejscach.58 Cho moe si to wyda nieprawdopodobne, nasz organizm na zrcznie wykreowan fikcj reaguje emocjonalnie (wlczajc w to fizjologiczne komponenty reakcji emocjonalnej) w duej 53 Katarzyna Krzan, Praktyczny kurs pisarstwa, wyd. Zlote Myli, Gliwice 2009, s. 41. 54 H. P. Lovectaft, Przbysz [w:] Opowieci o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 60-69. 55 Stephen King, Czlowiek, ktуry kochal kwiaty [w:] Nocna Zmiana, wyd. Prуszyski i S-ka, Warszawa 2011, s. 405- 412. 56 Katarzyna Krzan wyrуnia tu dwa sposoby doprowadzenia do takiego stranu. Poprzez rozbudzenie empatii w czytelniku, ktуr rozumie jako sprawienie, by czytelnik rozpoznal w postaci wlasne cechy, jak i sympatii, czyli doprowadzenie do tego, by czytelnikowi mogly si spodoba te cechy kreowanej postaci, ktуrych nie posiada, lub co najmniej go zainteresowa i przyku jego uwag. Katarzyna Krzan, op. cit. 57 http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7484/aesthetics/59176/Emotion-response-and-enjoyment? anchor=ref114953 z dn. 08.01.2012. 58 Byron Reeves i Clifford Nass, Media i Ludzie, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000, s. 222. 24
mierze jak na analogiczn sytuacj w rzeczywisto (cho wtуrna refleksja nad ni zazwyczaj j oslabia), za ,,obcowanie" z wykreowanymi przez autora postaciami moe doprowadzi to tego, i bdziemy si z nimi identyfikowa59; czego pierwszym objawem jest wiksze zaangaowanie emocjonalne w rozwуj fabuly. Tlumaczy to zachowanie pewnych osуb, ktуre po percypowaniu udanego dziela grozy, czuj wyrany opуr przed wejciem do ciemnego pomieszczenia lub do wtargnicie w przestrze przypominajc im t, ktуr ,,dowiadczyli", ledzc rozwуj fikcyjnej akcji. Z tego te powodu twierdz, e skoro czytelnik, identyfikujcy si z bohaterem, emocjonujcy si jego histori i przygodami czyta powie grozy, poznaje uczucia bohatera, ktуry przeywa dowiadczenie numinotyczne ­ rуwnie sam moe ich dowiadcza. Opowiadanie Blackwooda posluylo mi do wskazania elementуw numinotycznych wystpujcych w opowiadaniu grozy. By udowodni, e nie jest to jednostkowy przypadek, krуtko wska na powszechnie wystpujce skladowe numinosum wg Otta pojawiajce si w innych, znacznie popularniejszych, horrorach. 1. Deprecjacja przeywanego podmiotu wobec siebie. Uwiadomienie sobie, e jest si zaledwie jednym slabym gatunkiem zamieszkujcym nieogarnion przestrze kosmiczn i e mog istnie organizmy daleko bardziej zaawansowane i bezporednio nam zagraajce, jest deprecjacj podmiotu wobec samego siebie (motyw przewodni filmu Co w re. Johna Carpentera oraz motyw przewodni, w przewaajcej czci posiadajcego cechy horroru serialu Z Archiwum X). Uwiadomienie sobie, e nie mona unikn kltwy zwizanej z obejrzeniem przekltej kasety, a jedyn szans uratowania siebie jest w zbrodniczym przeniesieniu fatum na kogo innego, przez przegranie i puszczenie kopii w obieg, rуwnie jest deprecjacj podmiotu wobec samego siebie (motyw przewodni japoskiego filmu The Ring w re. Hideo Nakaty). 59 As well as research showing that imagining is like remembering, there is also evidence that imagining is like perceiving. [...] Work on the human mirror neuron system has shown that when we see or hear someone perform an action and we understand the intent or emotion behind that action, we activate the same regions of the brain that are required to perform the action itself. Elspeth Jajdelska, Christopher Butler, Steve Kelly, Allan McNeill, Katie Overy, Crying, Moving, and Keeping It Whole: What Makes Literary Description Vivid?, Poetics Today nr. 3/2010 (31), Porter Institute for Poetics and Semiotics, Tel Aviv 2010, s. 443. 25
2. Mysterium tremendum ­ Jakikolwiek nadnaturalny horror nie bylby horrorem, bez prуby wzbudzenia grozy przed nienaturalnymi elementami (czy to w postaci wampirуw, wilkolakуw, zombi, ghuli, duchуw, demonуw czy kosmitуw60)­ element tremendum. ­ Fakt przewagi jak nad zwyklym miertelnikiem maj wampiry, wilkolaki, pragnce opta ofiar demony lub dne mierci duchy w nawiedzonych domach jest uczuciem odnoszcym si do niemal calkowitej wszechmocy tych potworуw, ktуre z jednej strony (w przypadku ich zwycistwa) prowadz do anihilacji wlasnego ja bohatera, z drugiej za do poczucia pelnego urealnia przegranego bohatera jako jednego z nich, take zagraajcego innym miertelnikom. Ugryziony przez wampira staje si wampirem, ugryziony przez wilkolaka, wilkolakiem, optany przez demona de facto zatraca siebie na rzecz demona, a osoba, ktуra poniesie mier w nawiedzonym domu sama staje si jednym z niebezpiecznych duchуw rezydujcym w nim. W tym wypadku mamy do czynienia z co najmniej symbolicznym aspektem majestas. ­ Jakikolwiek potwуr, jakakolwiek nadnaturalna zlowrуebna sila nie bylaby w stanie przerazi odbiorc, gdyby nie posiadala mocy. ­ Tajemnice s glуwnym motywem w powieciach grozy, powieciach gotyckich i horrorach, dodatkowo potgujc tremendum. 3. To wlanie fascynacja tego, czego si boimy, popycha bohaterуw horrorуw do zbytniej brawury i samych odbiorcуw do obejrzenia/przeczytania/przesluchania dziela­ element fascinans. 4. Cech gatunku literackiego nadnaturalnego horroru jest wystpowanie w nim elementуw niesamowitych i dziwnych. 60 Zgodnie ze slownikiem jzyka polskiego definiuje slowo nadnaturalny jako wykraczajcy poza to, co jest uwaane za naturalne. http://sjp.pwn.pl/szukaj/nadnaturalno%C5%9B%C4%87 z dn. . 09.12.2012. Zdaj sobie spraw, e kosmici mog wedlug niektуrych literackich bohaterуw nie posiada cech nadnaturalnych , a jedynie naturalne cechy, o ktуrych ludzie nie mieli pojcia. Jednake jako odbiorcy, tych dziel moemy dostrzec, e ta ,,realno" jest jedynie imitacj dokonan przez twуrcуw i pseudoracjonalizacj tego, co si dzieje w fabule. We wspomnianym wczeniej filmie Co kosmit, ktуry nawet jako wirus czy jedna autonomiczna komуrka posiada wiadomo wysz ni jakakolwiek ludzka istota, ktуry jest w stanie, replikujc si, przeistoczy w kady inny organizm, a nawet na potrzeb blyskawicznie chwili modyfikowa kady detal swojego ciala (tworzc uklad zbowy w tulowiu w celu odgryzienia dloni czlowieka pragncego zrobi ,,umierajcemu koledze" masa serca ) ciko uzna za naturalny. Podobnie Starsze Istoty z powieci Lovecrafta W gуrach szalestwa, ktуre przylecialy na Ziemi, uywajc jedynie wlasnych skrzydel, przebijajc si przez kosmiczny ,,eter", ktуre rуwnie za spraw hipnozy s w stanie dowolnie zmodyfikowa stworzone przez siebie organizmy shoggotуw. Tak wic nie widz powodуw, by zagraajcych kosmitуw nie wlicza w nurt nadnaturalnych istot. 26
5. Prawd jest, e bohaterowie wielu znanych dziel literackich lub filmуw grozy rzadko kiedy swoimi slowami i czynami uznaj wyszo elementu numinosum (cho i takie si zdarzaj, np. w Dziecku Rosemary61 matka majca urodzi dziecko bdce Antychrystem po pocztkowej prуbie ucieknicia od satanistycznej sekty, ostatecznie przystaje do niej jako opiekunka swojego potomka), niemniej za naruszenie granicy numinosum, czyli za pewnego rodzaju profanacj, bardzo czsto musz ponosi konsekwencje, co nierzadko jest osi fabuly niejednego dziela. Przykladowo w Blair Witch Project62 grupa filmowcуw chciala nakrci dokument na temat yjcej w okolicach Burkittesville okrutnej wiedmy z Blair, ale przez wejcie do lasu, gdzie utrzymuje si moc wiedmy oraz przez wejcie na wite ziemi Indian ostatecznie ponosi mier. Rozumiane w ten sposуb agustum, czyli moc, przed ktуr podmiot jeli si nie ukorzy i nie uzna jej zasad i granic, cignie na siebie niebezpieczestwo, znana jest szeroko pod inn nazw i rуwnie wydaje si interesujce przy zarysowaniu podobiestw midzy witoci rozumian jako numinosum a historiami zaraajcymi uczuciem grozy. W Enyclopaedia Britannica pod haslem Taboo napisanym przez antropologa Northcote W. Thomasa czytamy: cile biorc, tabu obejmuje jedynie a) wity (lub nieczysty) charakter ludzi lub rzeczy, b) rodzaj ograniczenia wynikajcego z tego charaktery oraz c) wito (lub nieczysto), ktуra wynika z naruszenia tego zakazu.63 Oczywicie zarуwno to, co w powyszej definicji nazywane jest witym lub nieczystym, dla Rudolfa Otta ma jedn nazw: numinosum64. Tak wic tabu odnosi si do numinosum, poniewa samo jest numinotyczne. Wilhelm Wundt stwierdzal, e w obrbie tabu mieci si wszystko, co z pewnych powodуw wzbudza lk lub jest niesamowite65, co take pokrywa si w znacznej mierzy z tym, o czym pisal Otto66. Z tego powodu przekraczanie tabu bdzie zarуwno stal treci zakazуw i nakazуw religijnych czy majcych podobny charakter zakazуw i nakazуw kulturowych lub ideologicznych, jak i osi fabuly wielu horrorуw. 61 W re. Romana Polaskiego. 62 W re. Daniela Myricka i Eduardo Sancheza, 63 Sigmunt Freud, Totem i tabu, Wydawnictwo KR, Warszawa 1997, s. 34. 64 Rudol Otto, op. cit., s. 144-145. 65 Sigmunt Freud, op. cit., s. 39. 66 Koncepcje Wundta i Otto s te zbiene w kilku innych punktach. Otto przypuszczal, e pierwsz form religijnoci byly kulty budowane na bazie demonicznego lku (co nie oznaczalo, e nie mogly by np. ekstatyczne) (Rudolf Otto, op. cit., s. 22 i 44), Wundt natomiast stwierdza, e po pierwsze zle demony s starsze od dobrych (Sigmunt Freud, op. cit., s. 89) za sama koncepcja tabu (ktуra, jak wskazalem, dla Otta i tak jest form numinosum) jest starsza ni religie (Sigmunt Freud, op. cit., s. 89) . 27
Na podstawie analizy powieci grozy dokonan za pomoc poj, ktуre wg Rudolfa Otto mialy okrela numinosum, uwaam, e uczucia religijne i uczucia towarzyszce lekturze utworуw grozy wicej lczy ni dzieli. Posunlbym si nawet do stwierdzenia, e uczucia religijne mog by przeywane glbiej wlanie przez to, e podmiot uwaa je za prawdziwe i lczy je wikszej mierze z pozytywnymi doznaniami67­ sprawia to, e powstaj sprzenia zwrotne tego doznania, a sam podmiot jest zainteresowany jego wzmacnianiem. Natomiast w przypadku odbiorcуw opowieci grozy podmiot po doznaniu pierwszego wstrzsu, ktуry oczywicie w pewien sposуb jest upragnion emocj, raczej nie bdzie dyl do jego wzmacniania, tym bardziej, e numinosum przedstawiane w horrorze rzadko ma ukazany pozytywny aspekt. Powyszy rozdzial moe paradoksalnie wyda si wskazaniem slaboci teorii Rudolfa Otta. W kocu np. przeywanie mszy witej przez glboko wierzcego chrzecijanina moe rуni si od przeywania lektury horroru przez calkowicie pochlonitego czytelnika. W tym momencie nie unikniemy zaczepienia o nierozstrzygnity problemu definiowania religii (ktуrego bynajmniej nie bd prуbowal rozwizywa). Rudolf Otto zdefiniowal religi jako dowiadczenie tajemnicy witoci. Niestety, nie mamy naukowych dowodуw na realne istnienie kategorii witoci, za to w jaki sposуb Otto staral si j opisa, sprawia, e gsi skуrk pojawiajc si przy lekturze nadnaturalnego horroru mona by uzna za pelnoprawne dowiadczenie religijne ­ a jednak nie potwierdzil tej zbienoci sam, ani aden ze znanych mi, odwolujcych si do niego, religioznawcуw. Z powodu niemoliwoci naukowego udowodnienia istnienia, a tym bardziej cislego okrelenia, rzeczywistoci sakralnej postanowilem nie odwolywa si do adnej definicji, ktуra to odwoluje si do boskiej sfery. Z tego powodu skoncentrowalem si na koncepcji Clifforda Geertza, ktуry okrela religi jako system kulturowy, skladajcy si z symboli i slucy komunikowaniu i interpretowaniu zjawisk kulturowych.68, ale i ona nie jest idealna69 (cho zawiera w sobie to, czego zabraklo u Otta). Wszak religia znacznej wyraniej sluy komunikowaniu i interpretowaniu zjawisk kulturowych ni horror, ale, cho moe si to wydawa paradoksalne, horrory take pelni t funkcj (cho moc jego oddzialywania znуw jest slabsza). Stephen King, uznawany za jednego z najbardziej utalentowanych pisarzy literatury grozy XX wieku, wykazuje, e horrory take worz zestaw symboli slucy komunikowaniu i interpretowaniu zjawisk kulturowych. W przedmowie do jednego ze zbioru swoich opowiada pisze: 67 Rozumiem przez to trywialne stwierdzenie, e czczony Bуg nie jest tylko upiorem. Nawet bogini Kali, ktуrej okrutna, krwawa i przeraajca posta jest wysuwana na pierwszy plan przez w przedstawieniach ikonograficznych, przez samych wyznawcуw nazywa jest ukochan matk i obroczyni przed demonami. 68 Juliusz Rawicz, Zofia Bydliska-Czernuszczyk, Mikolaj Lizut, Jan Turnau, Edward Jewdokimow, Waldemar Gorlewski, Encyklopedia Gazety Wyborczej. Religie wiata, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 638. 69 Sprawia, e tak ujta religia staje si nieodrуnialna od systemуw ideologicznych. 28
W latach pidziesitych przyszla [na ekrany kinowe] fala monstrualnych robakуw­ ,,Them!", ,,The Beginning of the End", ,,The Deadly Mantis" i tak dalej, i tak dalej. W miar jak ten gatunek si rozwijal, bezbldnie odkrylimy, e owe obrzydliwe, gigantyczne mutanty s wynikiem [spolecznych fobii dotyczcych] prуb z bombami atomowymi, dokonywanymi w Nowym Meksyku czy na opustoszalych atolach Pacyfiku [...]. Slowem, kino tych olbrzymich robali stanowilo doskonaly wykladnik gestaltyzmu ­ przeraenia, jakie ogarnlo kraj w obliczu nowej epoki zapocztkowanej Programem Manhattan. Pod koniec lat pidziesitych w kinie horroru pojawil si nurt ,,nastolatkуw" zapocztkowanych obrazem ,,I Was a Teen-Age Werewolf" [...] W czasach, kiedy prawie kady tygodnik zamieszczal co najmniej jeden artykul o przestpczoci nieletnich, filmy o zagroenie ze strony mlodocianych wyraaly zaniepokojenie spoleczestwa rewolucj mlodzieow. Ogldasz Michaela Langdona ubranego w kurtk z emblematami swojego liceum, kiedy zamienia si w wilkolaka, i fantazje z ekranu zaczynaj si cile lczy z nurtujcym ci, nieokrelonym niepokojem o cуrk, ktуra wyszla wlanie na randk z typem jedcym podrasowanym samochodem. Nastolatkom natomiast [...] potwory zrodzone w wynajtych studiach American-International dawaly moliwo zobaczenia kogo jeszcze bardziej odraajcego ni oni sami we wlasnych oczach. Cу znaczy kilku pryszczatych wyrostkуw obok powlуczcego nogami stwora, ktуry w ,,I Was a Teen-Age Frankenstein" byl zwyklym uczniem? Ten nurt kina wyraal rуwnie przekonanie mlodziey, e jest nieslusznie tlamszona przez doroslych, bo oni ,,niczego nie rozumiej". Kino tworzy formuly (a ju na pewno robi to gatunek horror, niewane ­ film czy literatura), ale formula ta oddaje wszelkie paranoje ­ paranoje, ktуre bez wtpienia w znacznym stopniu spowodowane s doniesieniami prasy czytanej przez rodzicуw.70 Dopiero gdy rozwiniemy teori C. Geertza, widzimy znaczce rуnice midzy religi a literackim (czy filmowym) horrorem. Mianowicie, Geertz stwierdza, e religia nie tylko jest systemem symboli, ale za ich spraw wytwarza u ludzi powszechne, skuteczne oraz trwale usposobienia i motywacje, formuluje koncepcj ogуlnego porzdku egzystencji (zestrajajc go z wyobraonym porzdkiem kosmicznym), ktуre wydaj si wyjtkowo rzeczywiste.71 Jak ju pisalem wczeniej, w przeciwiestwie do religii, celem horroru najczciej nie jest tworzenie ani powszechnych, skutecznych oraz trwalych usposobie i motywacji72, ani formulowanie koncepcji ogуlnego porzdku egzystencji, rzadko kiedy tworzy koherentny wyobraony porzdek kosmiczny 70 Stephen King, Nocna Zmiana, wyd. Prуszyski i S-ka, Warszawa 2011, s. 21. 71 C. Geertz, Religia jako system kulturowy [w:] pod red. W. Piwowarski, Socjologia religii. Antologia tekstуw, Krakуw 1998, s. 48-68. 72 Co nie znaczy, e takie zjawisko nigdy nie wystpuje ­ po wyemitowaniu horroru Egzorcyzmy Emilii Rose nagloniony zostal przypadek rzekomych opta Annelise Michel, take w postaci dokumentu Egzorcyzmy Anneliese Michel, co stalo si pretekstem do ewangelizacyjnej dzialalnoci osуb wierzcych w realno optania Niemki, ktуra, w przynajmniej kilku mi znanych przypadkach, okazala si skuteczna 29
(cho wlanie w tym aspekcie literacka mitologia H. P. Lovecrafta jest wyjtkiem, co wyka w dalszej czci pracy) i cho, jak twуrca kadego dziela literackiego, pisarz horroru dy do tego, by jego dzielo wydalo si wyjtkowo rzeczywiste, prawdopodobnie znacznie mniej percypujcych literackie czy kinowe dziela grozy wiadomie uznaje za ukazujce rzeczywisto73, ni w przypadku ludzi uczestniczcych w rytuale religijnym. Podsumowujc, twierdz, e literatura grozy, odpowiednio wykreowana fikcja literacka, wzbudza uczucia numinotyczne w rozumieniu ottowskim. Na koniec dodam jeszcze, e sam Rudolf Otto, cho odnosil si do opowieci grozy raczej z pogard, przedstawia numinosium, bazujc take na niebdcym przecie tekstem religijnym Faucie Goethego czy noweli Maxa Eytha Tragedia Zawodowa. 1. 2. Mit a literatura 1. 2. 1. Wybrane definicje mitu na przestrzeni dziejуw. Pojcie mitu znaczco ewoluowalo na przestrzeni dziejуw i parokrotnie w znaczcy sposуb zmienialo zakres swojego znaczenie, tak e nawet dzi slowo to ma kilka nie zawsze przystajcych do siebie znacze. Mnoy to zasadnicze problemy zarуwno w rozumieniu, jak i w uywaniu tego kluczowego terminu. Slowo mit wywodzi si od greckiego (mythos) i pojawia si w staroytnych eposach Homera (IX/VIII w. p. n. e.) oraz dzielach Hezjoda (VII w. p. n. e.). W tych rуdlach oznaczalo ono mуwienie prawdy, w przeciwiestwo do slowa (logos), ktуre okrelano wypowiedzi manipulujce odbiorc. Charakterystyczne dla mythos bylo powizanie go z sil ­ wyraano nim mow wojownik, u Hezjoda rуwnie pojawia si raz, okrelajc slowa wypowiadane przez bogini. Co rуwnie wane, Hezjod w Theogonii stwierdza, e przekazuje mythos pod natchnieniem muz, tak wic wyraenie to okrelalo rуwnie slowa wypowiadane przez poetуw majcych kontakt z bogami. Z kolei slowo logos najczciej zwizane bylo z mow osуb niezdolnych do sily fizycznej, ktуrzy swoimi slowami starali si m. in. powstrzyma wojownikуw od czynu.74 Skojarzenie slowa mythos z poetami zaowocowalo jego pуniejsz dewaluacj dokonan przez filozofуw. Ksenofanes z Kolofonu krytykowal zarуwno Hezjoda, jak i Homera za 73 Cho znуw mamy przypadki filmуw, ktуre staly si popularne, gdy wierzono, i pokazuj autentyczne wydarzenia. Doskonalym przykladem jest film Blair Witch Project, ktуre pocztkowo zostalo opublikowane jako dokument. 74 Maciej Czeremski, Strukura Mitуw, Zaklad Wydawniczy ,,Nomos", Krakуw 2009, s. 16-17. 30
przypisywanie bogom ludzkich cech i wad, tak wic ich teksty nie byly dla niego wiarygodne. Heraklit uywal slowo logos mniej wicej w znaczeniu rozumowania. Z kolei Platon zapocztkowal rozumienie mitu jako mуwienie nieprawdy lub niecalkowitej prawdy, ktуre pokutuje do dzi. Uwaal on, e poeci swoimi niekontrolowanymi mitami mog szkodzi spoleczestwu.75 Zakladal jednak, e mity s potrzebne w wychowywaniu przyszlych pokole ­ stawial jednak tez, e powinny to by mity przemylane, wiadomie, zmanipulowane przez filozofуw76 i cho z gruntu bylyby falszywe, zawieralyby wartociowe i ocierajce si o prawd informacje. Takie rozumienie slowa mit sprawilo, e na gruncie filozoficznym, racjonalistycznym, chrzecijaskim, a take w naszym wspуlczesnym jzyku, uywa si go zazwyczaj przy okrelenia falszu. Z tego to powodu, jak zauwayl prof. Andrzej Wierciski77, w psychiatrii patologiczn sklonno do klamania nazywa si mitomani. Z czasem jednak nastpilo powtуrne pozytywne waloryzowanie mitуw, jako opowieci budujcych ducha narodowego. Doprowadzilo to do tego, e w XVIII wiek Johann Hamann i Johann Herder uwaali mit za twуr pelnicy istotn funkcj w procesie formulowania jednoci narodu, a dokladniej mial on by jzykow form mediujc pomidzy rodowiskiem a kultur.78 Sakralne, ,,pogaskie" opowieci danego ludu mialy wyrуni go na tle innych nacji i umoliwia przeledzenie wdrуwki jak odbyl z terenуw pierwotnie przez niego zamieszkalych.79 Bracia Jacob i Wilhelm Grimm rozwinli t tez, twierdzc, e przyjcie chrzecijastwa zniszczylo poczucie jednoci midzy ziemi, ludem i mitem. W XVIII wieku Christian Heyne postawil tez, e mity nie s poetyckimi klamstwami, ale niezbdnym etapem w rozwoju mylenia. Uwaal on, e ludy, ktуre tworzyly mity nie znaly abstrakcyjnych pojciach, dlatego poslugiwaly si poetyckimi rodkami wyrazu.80 W XIX wieku Friedrich Max Mьller doszedl do wniosku, e mit jest form wypowiedzi, do pуn na przestrzeni ewolucji jzyka, cho genetycznie powizan z poezj, rуni si od niej 75 Po wytykaniu Homerowi i Hezjodowi antropomorfizowania bogуw polczone z krytyk wielu ich fragmentуw, ktуry czynily z mieszkacуw Olimpu istoty niedoskonale w rozumieniu etycznym pisze: [...] ja mуwi to, e wpuci do duszy falsz i mie go tam na stale ­ tego by nikt nie chcial [...]. [...] prawdziwym falszem moglaby si nazwa zawarta w duszy niewiedza czlowieka, ktуry jest w bldzie. Bo falsz zawarty w slowach, jest pewnym naladowaniem stanu cechujcego dusz, jest widziadlem, ktуre pуniej powstaje ­ nie jest to falsz, czysty niezmieszany. [...] A falszu nieistotnego nie tylko ludzie nienawidz, ale i ludzie te. ­ fragmenty wersu 382A-C. Platon, Pastwo, tlum. Wl. Witwickiego, Wydawnictwo Antyk, Kty 2003, s. 79. 76 Zaloyciele powinni zna tylko wzory, wedlug ktуrych poeci mog mity uklada. Jeeli ktуry napisze mit wbrew temu, to si go nie dopuci [...].­ fragment wersu 379A. Ibidem, s. 75. 77 Andrzej Wierciski, Magia i religia, Zaklad Wydawniczy ,,Nomos", Krakуw 2004, s. 112. 78 Maciej Czeremski, op. cit., s. 23. 79 Ibidem, s. 23. 80 Ibidem. 31
gramatycznie i stylistycznie. Wykreowanie panteonu bуstw wizal z personifikacj zjawisk przyrody, ktуre zamknite w slowach, zostawaly w kocu apoteozowane.81 Z kolei jeden z najslynniejszych religioznawcуw XX wieku, Mircea Eliade, rozumial mit jako epickie rozwinicie symbolu82, symbol za byl dla niego przedstawieniem sacrum lub jego bezporednim objawieniem. Oprуcz tego mit w ujciu eliadowskim podaje wzorce postpowania, pozwala wyj poza histori i sprowadzi jednostk do czasu pierwotnego (onego czasu­ in illo tempore). Mimo ugruntowania mitu jako podstawy ycia spolecznego Eliade stwierdza, e nawet jeli na poziomie spoleczestwa dochodzi do degeneracji mitu, moe on pozosta na poziomie jednostkowego dowiadczenia ­ ma wic wedlug niego charakter autonomiczny.83 Oczywicie powysze omуwienie wieloci definicji mitu jest jak najbardziej wybiуrcze, skrуtowe i niepelne (zdaj sobie spraw, e calkowicie pominlem zagadnienia dot. spojrzenia na mit w dobie renesansu, definicje psychologiczne mitu, wiele koncepcji filozoficznych etc.84) i ma za zadanie jedynie wskaza na moliwo rуnorodnego spojrzenia na temat. Ju tak pobieny przegld rуnych definicji mitu wskazuje, jak rуnorako bylo on rozumiany i jak wielkie stwarza to problemy przy uywaniu terminu mit bez popadania w ryzyko bycia bldnie zrozumianym. 1. 2. 2. Wybrane definicje mitu w etnologii religii. Dr Maciej Czeremski w Strukturze Mitуw zauwaa, e etnologia religii jeszcze inaczej podchodzila do pojcie mitu. Ich [antropologicznym teoriom mitu] podstawowym wyrуnikiem jest uznanie, e mit w swojej naturalnej postaci jest zjawiskiem oralnym, a dopiero wtуrnie pojawia si w formie tekstu. W zwizku z tym mity nale bada raczej w kontekcie rytualуw i wzorуw spolecznej organizacji ni w kontekcie jzyka i poezji.85 Tendencj t wida praktycznie od samego pocztku tej galzi wiedzy. W obliczu naplywajcych relacji dot. wierze ludуw niepimiennych naturalnym stalo si przyjcie zaloenia, e mit musial istnie najpierw w przekazie ustnym ­ dotyczy to oczywicie rуwnie mitуw spisanych. Przykladowo Andrew Lang, wielokrotnie polemizujcy z F. M. Mьllerem, opisujc mitologi indyjsk, pisal: Najbardziej staroytne [zapisane] legendy zostaly prawdopodobnie pominite bd zlagodzone przez wybitnych i genialnych twуrcуw Wed (Rishi) lub nieczyste mity zostaly przeniesione z niezrozumialego ju ustnego obiegu i mniej zainspirowani przez bogуw poeci 81 Ibidem, s. 26. 82 Ibidem, s. 45. 83 M. Eliade, Mity, sny, misteria, Warszawa 1999, s. 16-17. 84 Gdybym mial je jednak wszystkie omуwi, nawet skrуtowo, takie kompendium spokojnie mogloby osign rozmiar osobnej pracy. 85 Ibidem, s. 27. 32
wymusili ich przeniesienie do literatury.86­ pokazuje to, i byl wiadom nie tylko przemian, jakie zachodz w rуnych mitach, ale take tego, e ich literacki zapis moe przedstawia je w znieksztalconej formie. Z kolei jeli chodzi o potrzeb badania rytualu w kontekcie mitu czy mitu w kontekcie rytualu, Sir James George Frazer z jednej strony pisal: Nigdy mit nie jest tak plastyczny i dokladny w podaniu szczegуlуw jak wtedy, gdy slowa jego wypowiadane s i przedstawiane przez aktorуw witego obrzdku87 z drugiej za potrafi wrcz ignorowa zapisany mit, sugerujc jego wczeniejsze, inne, domniemane znaczenia, mуwic: Mit bowiem si zmienia, natomiast niezmienny pozostaje obyczaj; ludzie czyni nadal to, co czynili ich ojcowie, chocia powody, ktуrymi kierowali si ich ojcowie dawno ju ulegly zapomnieniu.88 Nie twierdz w tym miejscu, e Frazer nie mial podstaw zrewidowa zapisanych treci mitуw w kontekcie swoich ustale,89 natomiast znamienne jest to, jak nisk wiarygodno one maj dla niego (stajce si zaledwie wskazуwkami do odczytania prawdziwej zawartej w nich treci), a jak wysok zwyczaje i rytualy. Jeszcze dalej poszedl William Robertson Smith, wg ktуrego tre mitu mogla by prawdziwa dla wyznawcуw religii, tylko jeli wyraala wierzenia zawarte w rytuale.90 Bronislaw Malinowski, twуrca funkcjonalizmu, uwaal mit za dogmatyczny trzon cywilizacji pierwotnej91, innymi slowy mit wg niego uzasadnial caloksztalt kultury. Йmile Durkheim, twуrca francuskiej szkoly socjologicznej, podobnie jak W. B. Smith uwaal mit za teori rytualu, ale w przeciwiestwie do niego uwaal, e owa teoria poprzedzala powstawanie rytualu. Bardzo lapidarnie ujmujc myl Durkheima, uwaal on religi jako sum 86 The most antique legends were probably omitted or softened by some early Vedic bard (Rishi) of noble genius, or again impure myths were brought from the obscurity of oral circulation and foisted into literature by some poet less divinely inspired. Andrew Lang, Myth, Ritual and Religion (chapter 7), http://www.online-literature.com/andrew_lang/myth-ritual-religion/7/ z dn. 24.01.2011. 87 J. G. Frazer, Zlota Gal, Wydawnictwo KR, Warszawa 2002, s. 441. Take: Maciej Czeremski, op. cit., s. 29. 88 J. G. Frazer, op. cit., s. 347. 89 W cytowanym fragmencie Frazer odnosil si do mitycznego fragmentu, w ktуrym konie zabily herosa Hippolitusa, ktуry w gaju przybral imi Virbusa, dowodzc, wlanie na zasadzie zwyczajуw nie przyprowadzania konia do arycyjsjkiego gaju, e tak naprawd konie prawdopodobnie byly wcieleniem Virbusa. Stawia on tez, e pierwotny zwyczaj nakazywal przyprowadzania konia raz do roku i skladania go w ofierze, jak to si dzialo w przypadku innych tabuizowanych zwierzt w znanych historii sanktuariach (np. kozy symbolizujcej Aten). Osobicie nie przekonuje mnie ta argumentacja, natomiast z powodu braku dokladniejszych informacji nie jestem w stanie z cal pewnoci j odrzuci. 90 For though the mythical details had no dogmatic value and no binding authority over faith, it is to be supposed that nothing was put into a myth which people at that time were not prepared to belive without offence. But so far as the way of thinking expressed in the myth was not already expressed in the ritual itself, it had no properly religious sanction; the myth apart from the ritual affords only a doubtful and slippery kind of evidence. Before we can handle myths with any confidence in the ritual tradition, which incorporated the only fixed and statutory element of the religion. W. R. Smith, Religion of the Semites, wyd. D. Appleton and company, New York, 1889, s. 21. 91 Maciej Czeremski, op. cit., s. 31. 33
wyobrae zbiorowych, ktуre stanowila de facto sacrum. W tym ukladzie mity, oprуcz ustanowienia podstawy dla rytualu, tworzylyby kategorie klasyfikujce elementy rzeczywistoci. T koncepcj rozwinl z kolei Lucien Lйvy-Bruhl, ktуry uznal, e mit reprezentuje sposуb mylenia danej spolecznoci, calkowicie odmienny od zachodniej logiki, ale ani mniej, ani bardziej wartociowy od niej (nazwal go prelogicznym). Claude Lйvi-Strauss uwaal mitologi za swoist filozofi kultury bdc zintegrowanym, kompletnym wiatopogldem.92 Potrzebna jest ona czlowiekowi poniewa dziki niej moe uj holistycznie wiat i odnie si do niego. Mit uznawal za wyszy poziom jzyka, wystpujcy zarуwno w nim, jak i ponad nim. Jest on specyficzn struktur, ktуra, opisujc zdarzenia minione, odnosi si jednoczenie do przeszloci, teraniejszoci i przyszloci. Skladowe mitu (mitemy) mona wg niego wychwyci dopiero na poziomie zda ­ wуwczas obserwujemy struktur jak tworz. Odnalezienie struktur mitycznych wymaga metaspojrzenia na tekst.93 Oznacza to, e pelna analiza mitu powinna obejmowa znan w danej spolecznoci symbolik, okres wystpowania spolecznoci, w ktуrej mit si narodzil, jej tryb ycia, wyznawane wartoci itp. Jak wida na powyszych przykladach, take w dziedzinie antropologii pojcie mitu ewoluowalo i z cal stanowczoci mona powiedzie, e zostalo calkowicie oderwano od swego pierwotnego, greckiego znaczenia, glуwnie za spraw nie uznania mitu zapisanego za mit ywy. W przypadku etnologуw uznajcych rytual za pierwotne zjawiska, do ktуrego mit zaledwie prуbuje si dostosowa, niemoliwym wrcz wydaje si stworzenie mitu nieugruntowanego na wczeniejszych religijnych rytualach. Mimo to nie posunlbym si do stwierdzenia, e nie jest moliwa analiza mitologii wykreowanej przez pisarza metod antropologiczn, co szerzej wyjaniam w rozdziale 1. 2. 4. Co wicej, uwaam, e wlanie antropologiczna analiza literackiego mitu (ktуry nabral cech religijnych) moe by najbardziej wartociowa i przynie ciekawe efekty. 1. 2. 3. Relacje mitu z literatur Jak moglimy zobaczy w poprzednim podrozdziale, okrelenie relacje mitu z literatur jest w znaczniej mierze utrudnione przez wielo definicji mitуw. Mit rozumiany jako dzielo poetуw piszcych rzekomo pod natchnieniem bogуw sprawil, e w takim rozumieniu byl on pewnym specyficznym rodzajem literatury. Natomiast spojrzenie na zapisany mit z punktu widzenia jakiejkolwiek szkoly antropologicznej moe si wydawa problematyczne, poniewa zapisany mit, 92 Maciej Czeremski, op. cit., s.. 48. 93 Claude Lйvi-Strauss, Antropologia strukturalna, Pastwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 288-289. 34
odcity od rytualu i stylu ycia spolecznoci, ktуra go wytworzyla, byl uznawany za mit zdegenerowany. Spraw dodatkowo utrudniaj krytycznoliterackie definicje mitu, choby z powodu nonszalancji niektуrych przedstawicielu tej galzi wiedzy, ktуrzy z jednej strony oponowali nawet przed czerpaniem poj z innych dziedzin wiedzy94, z drugiej strony chtnie to robili, lecz nie zawsze konsekwentnie j stosujc. Eric. J. Ziolkowski w eseju Sancho Pansa and Nemi's Priest: Reflection on the Relationship of Literature and Myth wskazuje na sze moliwych poziomуw badania mitu w literaturze. 1. Literacko opowiedziany mit w nowej oprawie. Analiza polega na badaniu oryginalu i adaptacji, szczegуlnie skupia si uwag na nowej formie, stylu i strukturze. Uwzgldnia si stosunek autora do pierwotnego mitu i tego, jaki to mialo wplyw na ksztalt nowej formy.95 2. Motywy mityczne manifestujce si w odrbnych, formalnie nie zwizanych z adn mitologi, literackich tekstach w postaci ukrytych aluzji, tematуw, motywуw, obrazуw, symboli, wtkach fabularnych etc. Badania na tym poziomie przyniosly do zaskakujce efekty. Zaobserwowano podobiestwo tych elementуw twуrczoci literackiej z mitami i rytualami, ktуre jednake nie mona byl wytlumaczy odziedziczeniem mitu ani jego zapoyczeniem z innej kultury. Pozostawal tylko jeden wniosek: ludzki umysl jest tak skonstruowany, e pewne sposoby mylenia, wyraajce fundamentalne ludzkie dowiadczenia nie mogce by eksponowany w inny sposуb, musz by ukazane w formie mitуw. Analiza na tym poziomie wyewoluowala z bada J. G. Frazera, Gilberta Murraya z Oxfordu oraz F. M. Cornforda i Jane Harrison z Cambridge nad pochodzeniem mitu i rytualu.96 3. Bazujc na poprzednim punkcie, kolejnym polem bada jest prуba rozwizania problemu, jak mity przeksztalcily si w literatur. Northrop Frye i Harry Slochower zaproponowali dwa uzupelniajce si wyjanienia. N. Frye nazwal transformacj mitu w literatur przemieszczeniem (displacement). Midzy literack konstrukcj a naturalizmem istnial caly obszar tendencji do przemieszczania mitu z rozkazu czlowieka.97 Oznacza to na przyklad, e posta wystpujca w utworze literackim 94 Takie stanowisko wyraala np. A L. Willson czy Maud Bodkin rуdlo: Eric J. Ziolkowski, Sancho Pansa and Nemi's priest: Reflection on the Relationship of Literature and Myth [w:] pod red. Laurie L. Patton, Wendy Doniger, Myth and method, The UNIVERSITY PRESS of Virgina, Virgina 1996, s. 254. 95 Ibidem, s. 252. 96 Ibidem 97 Ibidem. 35
moe by utworzona na bazie postaci boskiej. Przykladowo, na pocztku Makbeta Williama Szekspira bohater spotyka trzy diabelskie wiedmy przepowiadajce przyszlo. Nie da si ukry, e te postacie zostaly utworzone na podstawie postaci celtyckich Brygid a jednoczenie analogicznych do nich greckich Mojr czy nordyckich Norn. Slochower pochodne mitуw odnajdywane w literaturze nazywa motywami mitopeotyckimi. Pomijajc ju fakt moliwego zdegenerowania mitu w literaturze, wskazuje on na fakt adaptacji mitycznych motywуw nie majcy cech sakralnych, jak np. w powieci Le Myth de Sisyphe Alberta Camusa, gdzie historia o Syzyfie zostala zaadaptowana wylcznie ze wzgldуw estetycznych.98 4. Kolejne poziom badania, i rozumienia, mitуw w literaturze opiera si na doszukiwaniu si uniwersalnych archetypуw, ktуre wedlug niektуrych znajduj si w kolektywnej niewiadomoci. Podstawy merytoryczne zostaly podsunite przez Junga, cho opierano si te na wczeniejszych badaczach, antropologach, takich jak Frazer czy Murray. Badaniom nad mitycznymi archetypami w literaturze zostaly powicone dwie czolowe prace: Archetypal Patterns in Poetry Mauda Bodkina i Anatomy of Criticism Northropa Frye'a. Krytycy ci zainteresowani byli nie tyle specyficznymi mitologicznymi motywami czy figurami, ale podstawowymi archetypicznymi wzorami, jak odrodzenie, apokalipsa, misja poszukiwawcza bohatera, wieczny powrуt czy raj utracony.99 5. Zaloenie, e kade wielkie dzielo literackie musi mie podloe w mitologii, E. Ziolkowski nazywa najbardziej kontrowersyjn prуb krytycznoliterackiego pojmowania mitu.100 Koncepcja ta zostala zaczerpnita z Philosophic der Mythologie (1842) Schellinga. Termin mit byl tu rozumiany jako element charakteryzujcy wspуlczesn literatur, w ktуrej pojawiaj si motywy odwolujce si do ludzkich pragnie lub dowiadcze. Takie postacie, jak Faust, Don Kiszot, Robinson Crusoe, Raskolnikow zostaly uznane za egzemplifikacje Nowego Mitu lub Literackiego Mitu, niezalenie od tego, czy byly powizane z jakimikolwiek rytualami czy archetypami. Warto w tym miejscu przytoczy Herda, ktуry uwaal, e krytycy, ktуrzy doszukuj si Nowego Mitu i definiuj go w jawnym oderwaniu od jego pierwotnego znaczenia, a nawet od rozumienia mitu przez inne dziedziny nauki 98 Ibidem. 99 Ibidem, s. 253. 100 Ibidem, s. 255. 36
(religioznawstwo, filozofia, antropologia), moe i odkryli nowe struktury, ale wg niego nie daje to podstaw, by arbitralne nazywa je mitem.101 6. Istniej jeszcze dziela literackie, ktуre nie tylko odnosz si do mitu, ale za ktуrych porednictwem autorzy teoretyzuj na temat tego zjawiska. Przykladem moe by fantastyczna powie C. S. Lewisa Perelandra (1944). Jej bohater zostal w tajemniczy sposуb przetransportowany na Wenus, gdzie ma moliwo bycia wiadkiem sceny niezwykle podobnej do tej przedstawionej w ksidze Rodzaju. Dwoje ludzi yje we wspanialym ogrodzie ­ samotny mczyzna i samotna, dziewicza kobieta. Maj tylko jeden zakaz (wydany przez bosk istot o imieniu Maleldil) ­ nie osiedla si na Naprawionej Ziemi. Glуwny bohater widzc analogi do biblijnej historii, szybko dochodzi do wniosku e zostal anektowany do mitu. Na Wenus przybywa jednak jeszcze jeden Ziemian, szalony naukowiec pelnicy rol podobn do biblijnego, rajskiego wa. Calo koczy si szczliwie umierceniem antagonisty. To co jest niezwykle w Perelandrze, to nie tylko wiadomo bohatera dot. procesu, w ktуrym uczestniczy, ale te to, e na nowo go opisuje, np. stwierdzajc, e stare mity byly prawdziwsze ni ,,nowsze"; e Muza jest prawdziw istot, poniewa, jak powiedzial Wergiliusz, sprawia, i slaby oddech dociera nawet do ostatniego pokolenia; oraz e nasza mitologia bardziej oparta jest na olnierskiej rzeczywistoci ni na naszym nie etc. eby jeszcze dokladniej przyjrze si, jak mit moe by postrzegany z krytycznoliterackiego punktu widzenia (zwanego te krytyk mitograficzn), zatrzymajmy si nie tylko na poziomie analizy mitu, ale te na prуbie definiowaniu go przez jednego z wyej wspomnianych przedstawicieli. Northrop Frye za mythos uznaje te elementy fabuly [plot], ktуre najtrwalej zapadaj w pamici, innymi slowy jest to sekwencja wydarze, ktуre przykuwa nasz uwag, uklada si w ksztalt pewnej caloci102 w odrуnieniu od elementуw, ktуre scalaj wskazane elementy w posta powieci, uwiarygodniaj j, a po jakim czasie zupelnie je zapominamy. Z drugiej strony N. Frye dodaje, e dla niego mit (najwyraniej w odrуnieniu od mythos) jest czym wicej ni struktur literack103, jest opowieci, ktуrej glуwnymi postaciami s bogowie i istoty obdarzone nadludzk moc, najczciej jego akcja dzieje si przed lub ponad zwyklym czasem, w odrуnieniu od bajek 101 Ibidem, s. 255-256 102 N. Frye, Mit, fikcja i przemieszczenie [w:] pod red. M. Glowiski i H. Markiewicz, Studia z teorii literatury, wyd. Ossolineum, Wroclaw 1977, s. 293. 103 Ibidem, s. 307. 37
ma charakter powany, czyli sprawia, e s osoby wierzce, e naprawd opowiedziana w nim historie si wydarzyla lub e odgrywa jak specjaln rol w wyjanieniu pewnych przejawуw ycia. Take w odrуnieniu od bajek, mity lcz si w grupy, tworzc wiksz calo (mitologi). Wan cech mitu jest kontemplacja wytworzonego, lub odbieranego i przetworzonego przez czlowieka, wiata. Gdy czlowiek przestaje wierzy w mit, staje si on wytworem czysto literackim. I tak oto okazuje si, e literatura jest zrekonstruowan mitologi i e jej zaloenia strukturalne wywodz si z podstaw strukturalnych mitu.104 Z kolei Jurij Lotman i Zara Minc w swoim artykule Literatura i mitologia przedstawiaj spojrzenie na relacj mitu z literatur z punktu widzenia semiotyki kultury. Relacje mitu z literatur przedstawiaj w dwуch aspektach: ewolucyjnym i typologicznym. Pierwszy z nich zaklada, i mit jest stadium wiadomoci, ktуry poprzedza literatur pisan, za zapisany mit jest zawsze form zdegenerowan. W tej koncepcji mit i literatur mona ze sob co najwyej przeciwstawi, poniewa nigdy nie koegzystuj ze sob w czasie105. Drugi z nich (cho zarуwno mitologi, jak i kultur epoki pimiennictwa ujmuje jako samodzielne pod wzgldem strukturalnym wiaty kulturowe106) uwaa je za dwie komplementarne tendencje mogce wystpowa jednoczenie. Lotman i Zinc zauwaaj, e jedn z wlaciwoci mitu jest jego podporzdkowanie czasowi cyklicznemu107, co oznacza, e opowie mitu mona zacz w sumie w dowolnym momencie, bo zdarzenia mitu wiecznie si powtarzaj (najczciej w postaci schematu narodziny/powstanie ­ ycie/rozwуj ­ mier/zniszczenie ­ narodziny/powstanie itd.). Ponadto regula izomorfizmu obejmujca mit sprowadza wszystkie moliwe fabuly do Jednej Fabuly. Owa ,,Jedna Fabula" jest inwariantna, a wystpujce w niej ambiwalentne postacie i obrazy mog by ze sob utosamione (np. narracyjnie przedstawiony syn mordujcy ojca w sensie mitycznym jest obrazem samego ojca). Teksty mitologiczne tworz zrytualizowan struktur wkomponowan w ycie danej spolecznoci, traktuj o fundamentach powstania wiata i jego praw108. Co wicej, wg Lotmana i Zinc mit nie byl pierwotnie tylko werbalnie opowiadany, ale odgrywany w formie rytualnego widowiska. Z tego powodu np. stworzenie eposu i pojawienie si powieci moemy uzna za przesunicie si mitu do literatury (czyli take w sfer narracyjnoci historyczno-praktycznej), natomiast narodziny dramatu i filmu artystycznego za przesunicie literatury do mitu. Nie zmienia to jednak faktu, e wlanie 104 Ibidem. 105 Jurij Lotman i Zara Minc, Literatura i mitologia [w:] pod red. Boguslawa ylko, Sztuka w wiecie znakуw, wyd. Slowo, Obraz, Terytoria, Gdask 2002, s. 70. 106 Ibidem. 107 Ibidem, s. 72. 108 De facto praw spolecznoci i tego jak jej przedstawiciele sobie wyobraaj reguly dzialania wiata ­ cho im samym jawi si to najczciej jako globalne zasady rzdzce wszechwiatem. 38
w tekstach literackich niejednokrotnie mamy do czynienia wlanie z mitami (a nie ich zdegenerowan form), poniewa s one aktywnymi elementami konstrukcji artystycznej realnie danego tekstu, ale dostrzegamy to dopiero, gdy umiemy je odpowiednio deszyfrowa. Linearno literackiej opowieci ukrywa pewn wtуrn cykliczno. Lotman i Zinc podaj np., za Olg Freideneberg, e wszystkie opisane przez Bйdiera walki Tristana (z Tristana i Izoldy), stanowi warianty jednej walki.109 Wydawaloby si oczywistym, i analiza mitologii literackiej powinna zosta dokonana narzdziami krytycznoliterackimi. Jednake wielo definicji mitu, z ktуrych cz, jak wskazalem powyej, sprowadza si nawet z jednej strony do arbitralnego stwierdzenia, e kade wiksze dzielo literackie jest mitem, z drugiej za do nieuznawania adnych potencjalnych mitologii literackich za mity, a jedynie za dziela mitopetyckie, utrudnia to zadanie. 1. 2. 4. Wybrana metoda analizy literackiego mitu H. P. Lovecrafta Postanowilem literack mitologi Howarda Phillipsa Lovecrafta podda antropologicznej analizie Claude'a Lйvi-Straussa, wzorujc si na jego pracy Opowie o Asdiwalu. Metody krytycznoliteracki s moim zdaniem niedo precyzyjne, psychoanalityczne bardzo interesujce, ale niekoniecznie tlumaczce, dlaczego wlanie mitologia Lovecrafta odniosla tak wielki sukces, niektуre za z nich, jak np. Josepha Cambella (ktуry uwaal, e mit pelni funkcj nadawania sensu) zupelnie nie przystawaly do omawianego nihilistycznego panteonu110. Oczywicie w tym miejscu naturalnym moe wyda si zastrzeenie, e przecie w myl zaloe etnologii religii, zapisane mity s jedynie formami zdegenerowanymi ,,ywego mitu". By moe, ale po pierwsze nie znaczy to, e nie moemy ich w aden sposуb bada, po drugie z pewnoci w przypadku zapisanych mitуw Cthulhu mamy do czynienia z mitami ywymi ­ wszak dopiero w ostatnich dekadach pojawili si ludzi autentycznie wyznajcych ,,prawdy" w nich zawarte. Jeli sam fakt zapisania mitu mielibymy uzna za dostateczny dowуd na jego umiercenia, w takim razie mitologia scjentologуw (prawdopodobnie) zaplanowana, wykreowana i zapisana przez pisarza L. Rona Hubbarda nigdy nie bylaby ywa (a przecie takie stwierdzenie to absurd, patrzc na aktywno wyznawcуw tej religii). Myl, e takie rozumienie ,,mitu ywego" jest bldne i nie koreluje z myl C. Lйvi-Straussa. Ostatecznym dowodem na to, e antropologiczna analiza strukturalna jest 109 Ibidem, s. 78. 110 Zdaje sobie spraw, e z punktu widzenia J. Cambella Mity Cthulhu zwyczajnie nie s mitami. Takie zaloenie nie tlumaczy jednak , jakim cudem zostaly one inkorporowane do wspуlczesnych systemуw okultystycznych (m.in. K. Granta), jednoczenie zostajc uznane za teksty choby czciowo sakralne. 39
jak najbardziej adekwatna do analizy rzeczywistoci mitycznej tworzonej przez pisarza (niezalenie od tego, czy jest jej wiadomy, czy wrcz przeciwnie) niech bd jego slowa: Nie pretendujemy do pokazania, jak ludzie myl w mitach, lecz do tego, aby pokaza, jak mity s mylane w ludziach bez ich wiedzy111. Cech charakterystyczn ludzi jest to, e myl, tworz, opisuj wiat najczciej wedlug struktur mitycznych, niekoniecznie bdc tego wiadomymi, aczkolwiek mog owe struktury modelowa. Ponadto literacka mitologia Howarda Phillipsa Lovecrafta ujmuje wiat holistycznie (acz nowatorsko), umoliwiajc czytelnikowi na nowo odniesienie si do niego. Lovecraft opisujc zdarzenia minione, odnosi si jednoczenie do przeszloci (kategoria zbiena z eliadowskim illud tempus), teraniejszoci i przyszloci (wlczajc w to wizje apokaliptyczne i postantropocenowe112), tak jak robi to wszystkie znane nam mitologie. 111 Stanislaw Literski, Claude Lйvi-Strauss [w:] www.wsm.edu.pl/fotos/socjologia/Sylwetki/straus.doc. 112 Antropocen ­ nazwa epoki geologicznej zdominowanej przez wplywy cywilizacji ludzkiej. Termin ukuty przez Paula Curtzena. 40
Rozdzial II. Mitologia Cthulhu 2. 1. Wstp Termin Mitologia Cthulhu oznacza literack mitologi stworzon przez Howarda Phillipsa Lovecrafta, jego przyjaciуl oraz pisarskich nastpcуw. Obejmuje ona opisy bogуw-demуw ­ nazywanych najczciej Wielkimi Przedwiecznymi ­ ich wzajemne relacje, wyznawcуw, kulty, kosmogoni, antropogenez i eschatologi. Jest zastanawiajcym fakt, e mitologia zapocztkowan przez pisarza rzadko docenianego przez krytykуw literackich, ktуrego beletrystyczny dorobek mona zamkn w trzytomowym zbiorze opowiada, zrobila nie tylko zawrotn karier w popkulturze i zdobywa coraz wiksze rzesze fanуw na calym wiecie, ale take zyskuje prawdziwych wyznawcуw i ludzi podchodzcych do niej z religijn bojani. Pozostaje bezsprzecznym faktem, e jest ona fikcyjna, wykreowana celowo (cho niektуre jej elementy pochodz z mitologii naturalnych) o czym Lovecraft bez skrpowania informowal swoich korespondentуw, czsto wlczajc ich w proces jej tworzenia.113 Mimo to, zaczla ona y wlasnym yciem nie tylko w wiecie fikcji literackiej. Neil Gaiman wspomina o ciekawym wydarzeniu, ktуre mialo miejsce na brytyjskim konwencie fantastyki z 1983 roku.: Szczuply i starszy dentelmen wstal i spytal dyskutantуw, czy zastanawiali si nad teori, ktуr on sam wyznawal: e Wielcy Przedwieczni, owe obdarzone imionami skladajcymi si glуwnie ze spуlglosek bestie, wykorzystaly po prostu biednego Howarda Phillipsa Lovecrafta, by przemуwi do wiata, by szerzy wiar w samych siebie poprzedzajc ich nieunikniony powrуt.114 To nie jest odosobniony przypadek irracjonalnej wiary w Wielkich Przedwiecznych. Jeden z korespondentуw Lovecrafta, William Lumley, poinformowany bezporednio przez ojca Mitologii Cthulhu o jej fikcyjnoci, stwierdzil: Moemy sdzi, e tworzymy fikcj literack, a nawet [...] nie wierzy w to, co piszemy, lecz w gruncie rzeczy mуwimy prawd ­ wbrew samym sobie sluc niewiadomie poslacom Tsathouggy, Croma, Cthulhu i innym sympatycznym dostojnikom z Zewntrz.115 Lovecraft otwarcie namiewal si z podobnych teorii. Wg niego Lumley jest wyjtkowym przeytkiem mistycznego dziecistwa dziejуw ziemi ­ kombinacj bezcennej latwowiernoci 113 S. T. Joshi, H.P. Lovecraft. Biografia, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Pozna 2010, s. 851. Ibidem s. 873 114 Neil Gaiman, Rzecz o snach i koszmarach [w:] H. P. Lovecraft, Sny o terrorze i mierci, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Pozna 2008, s. 8-9. 115 S. T. Joshi, op. cit, s. 873. 41
i wspanialego Munchausenizmu... Jest on wicie przekonany, e wszyscy czlonkowie naszego gangu [twуrcуw Mitologii Cthulhu ­ dop. M.K.] [...] s prawdziwymi agentami niewidzialnych Mocy wykorzystujcych nas do rozpowszechniania idei, ktуrych zakres pojmowania jest zbyt mroczny i glboki dla czlowieka... W rzeczy samej ­ Bill [tak Lovecraft nazywal Lumleya ­ dop. M. K.] twierdzi, e w pelni zidentyfikowal mojego Cthulhu i Nyarlathotepa... a wic moe on mi o nich powiedzie wicej, ni ja sam wiem.116 Ucze Aliestra Crowleya, Kenneth Grant, po uprzedniej modyfikacji wlczyl Mitologi Cthulhu w swуj system okultystyczny i opisal j w ksidze Outside the Circles of Time117. Peter J. Carroll, jeden z prekursorуw magii chaosu, nie tylko wierzyl w istnienie magicznej ksigi Necronomicon, ktуra jest wanym elementem Mitologii Cthulhu, ale nawet byl przekonany, e jest ona ksig gnostyczn.118 Kiedy tylko pojawialy si fikcyjne, moliwe do odczytania, ksigi magiczne podszywajce si pod Necronomicon, znaleli si wyznawcy, ktуrzy praktykujc magi w nich zapisan, zawiadczali o jej skutecznoci119. Z tego powodu uwaam, e zasadnym jest dokonanie analizy religioznawczej mitologii literackiej Howarda Phillipsa Lovecrafta z prуb odpowiedzi na pytanie: jak to moliwe, e calkowicie sztuczna (w znaczeniu wykreowana, ktуrej sam twуrca nie dawal wiary) mitologia zyskala tak popularno i wiarygodno? 2. 2. Mitologia Cthulhu Howarda Phillipsa Lovecrafta Warto zaznaczy, e H. P. Lovecraft nigdy nie uyl terminu Mitologia Cthulhu. Powstal on po jego mierci. Sam autor stosowal terminy cykl Arkham, Yog-Sothoteria czy Cthulhuizm i wstpnie zaakceptowal termin mitologia Hastura zaproponowany w 1931 roku przez Augusta Derletha.120 Mimo to, wbrew temu co sugeruje najwikszy yjcy badacz spucizny literackiej H. P. Lovecrafta, Sunand Tryambak Joshi, ktуry za Davidem E. Schultzem nazywa system Lovecrafta mianem antymitologii bd pseudomitologii121, uwaam, e Howard bardzo wiadomie 116 Lumley­ an unique survival from the earth's mystical childhood­ a combination of priceless credulity and gorgeous Munchausenism... He is firmly convinced that all our gang [...] are genuine agents of unseen powers in distributing hints too dark and profound for human conception and comprehension. Indeed ­ Bill tells me that he has fully identified my Cthulhu and Nyarlathotep... so that he can tell me more about 'em than I know myself. Daniel Harms, John Wisdom Gonce III, Necronomicon Files: The Truth Behind Lovecraft's Legend, wyd. Red Wheel/Weiser, Boston 2003, s. 99. 117 K. Grant, Outside the Circles of Time, Frederick Muller Limted, London 1980. 118 Peter J. Carroll. Psychonauta, czyli Magia Chaosu w teorii i praktyce, wyd. Okultura, Warszawa 2006, s. 183. 119 http://www.magia.gildia.pl/artykuly/kontrkultura/necronomicon/necro_simonomicon z dn. 06.06.2011. 120 S. T. Joshi, op. cit, s. 854. 121 S. T. Joshi nazywa mitologi H. P. Lovecrafta antymitologi za Davidem E. Schultzem lub pseudomitologi, poniewa wg niego prawdziwa mitologia wyklada ludziom sprawy Boe, wyjania zjawiska natury, uzasadnia istnienie ludzkoci oraz odcina ludzi od ponurej perspektywy calkowitego zapomnienia nastpujcego po mierci. 42
tworzyl swуj system mityczny, a teorie Joshiego wynikaj zwyczajnie ze zbyt wskiego rozumienia terminu mit. 2. 2. 1. Podstawy teoretyczne Lovecraft twierdzil, e dawne mity i najwiksze religie przestaly wystarcza wraliwemu czlowiekowi. W opowiadaniu Srebrny Klucz (majcym wiele cech autobiograficznych122) stwierdza, e religia jego przodkуw ­ czyli chrzecijastwo ­ jest banalna, pospnie ograniczona, tuzinkowa, szablonowa, otoczona sztucznymi rytualami, a nawet zarzuca jej brak pikna i wyobrani. Wspomina, e cho prуbowal znale w niej ukojenie, ostatecznie znuony patrzyl jak wierzcy gorliwie usilowali wiza ziemsk rzeczywisto ze starymi mitami, ktуre ich chelpliwa nauka uparcie mieszala z blotem123. Z kolei mity naturalne, ra go infantylizmem i jawn sprzecznoci z ludzkim dowiadczeniem124. Mimo to, cho byl ateist i czlowiekiem od najmlodszych lat ywo zainteresowanym nauk, ostatecznie zaczl dochodzi do wniosku, i skupienie si ludzkoci tylko na niej, moe by szkodliwe. Wszelki racjonalizm prуbuje zminimalizowa walory i wag ycia oraz pomniejszy ogуlny zasуb ludzkiego szczcia. W wielu przypadkach prawda moe prowadzi do samobуjstwa lub przynajmniej wywola niemal samobуjcz depresj125. Jeszcze dosadniej wyraa t myl na pocztku swojego najslynniejszego opowiadania Zew Cthulhu: Wydaje mi si, e najwikszym dobrodziejstwem na tym wiecie jest fakt, e umysl ludzki nie jest w stanie skorelowa calej swej istoty126. yjemy na spokojnej wyspie ignorancji, porуd mуrz nieskoczonoci i wcale nie jest powiedziane, e w swej podrуy zawdrujemy daleko. Nauki ­ a kada z nich dy we wlasnym kierunku ­ nie wyrzdzily nam jak dotd wikszej szkody; jednake pewnego dnia, gdy polczymy S. T. Joshi, op. cit., s. 686. 122 Opowiadanie, ktуrego bohaterem jest Randolp Carter, miesza autentyczne przemylenia Lovecrafta i wydarzenia z jego ycia z kilkoma, ktуre si nie wydarzyly, cho ten rzekomo bardzo tego pragnl. Przykladowo Lovecraft nigdy nie bral udzialu w walkach I Wojny wiatowej, cho twierdzil, e prуbowal si zacign, lecz nie przyjto go ze wzgldu na optacz ingerencj jego matki (S. T. Joshi, op. cit., s. 243-244); z kolei R. Carter sluyl w czasie I Wojny wiatowej w Legii Cudzoziemskiej. Lovecraft publikowal swoje opowiadania, cho ostentacyjnie zaznaczal, e pisze je dla wlasnej przyjemnoci (M. Houellebecq, H. P. Lovecraft. Przeciw wiatu, przeciw yciu, wyd. W.A.B., Warszawa 2007, s. 99-100), natomiast R. Carter po napisaniu spalil swoje dziela literackie, nie chcc, by czytali je ignoranci. R. Carter stracil kiedy przyjaciela w trakcie jakiej mrocznej wyprawy na cmentarz, nie wiemy nic, by takie wydarzenie mialo miejsce w yciu Lovecrafta, natomiast bardzo przypomina to jeden z jego snуw, w ktуrym to w podobnych okolicznociach przynilo mu si, e umarl jego przyjaciel Loveman (H. P. Lovecraft, Letter to August Derleth, December 11, 1919 [w:] Essays and Letters of H. P. Lovecraft, wyd. Dodo Press, UK 2010, s. 24-29). Nie liczc tych niuansуw, przemylenia glуwnego bohatera s tosame z przemyleniami, jakie Lovecraft wyraal w swojej korespondencji ­ jest on wic porte-parole Lovecrafta. 123 H. P. Lovecraft, Srebrny Klucz [w:] Sny o terrorze i mierci, Pozna 2008, s. 270-71. 124 H. P. Lovecraft List do Franka Belknapa Longa, 22 lutego 1931 [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, Pozna 2008, s. 371. 125 Michel Houellebecq, op. cit., s. 32. 126 Tlumaczka Ryszarda Grzybowska do niefortunnie przetlumaczyla to zdanie. W oryginale brzmi ono: The most merciful thing in the world, I think, is the inability of the human mind to correlate all its contents. 43
rozproszon wiedz, otworz si przed nami tak przeraajce perspektywy rzeczywistoci, e albo oszalejemy z powodu tego odkrycia, albo uciekniemy od tego mierciononego wiatla, przenoszc si w spokуj i niebezpieczestwo nowych mrocznych wiekуw127. Stanowisko Lovecrafta stanie si janiejsze, gdy zrozumiemy, jak wielkie zmiany w mentalnoci ludzi nastpily na przelomie wieku XIX i XX wieku. Teoria ewolucji Karola Darwina odebrala wspуlczesnej mu cywilizacji ostentacyjn granic, ktуra dotychczas wyranie oddzielala j od krуlestwa zwierzt, badania paleontologiczne dowodzily, e istnial dlugi okres czasu, kiedy to nie czlowiek krуlowal na Ziemi (a nawet, gdy go nie bylo, a prym wiodly inne gatunki), bazujcy na darwinizmie F. Nietzsche oglosil, i Bуg jest trupem, promujc jednoczenie sil i hedonizm, za Albert Einstein szczegуln teori wzgldnoci (jak to okrelil sam Lovecraft) odebral ludzkoci nawet skoczone wymiary i bezwzgldny czas rzeczywisty128. Dziela wymienionych postaci byly nie tylko namitnie czytywane przez Lovecrafta, ale take wywieraly przemony i wyjtkowo silny wplyw na jego twуrczo. Pisarz dostrzegal co, co moglibymy nazwa potrzeb mitu i przeywania uczu numinotycznych. W licie do Franka Belknapa Longa pisze: Istnieje jednak jeszcze inna cz kosmicznej fantazji [...], mowa o ograniczeniu jednostki, ktуre kady z nas odczuwa wzgldem ,,zewntrznej pustki kosmosu". Chodzi mi o estetyczn krystalizacj tego palcego, nieugaszonego uczucia polczenia cudownoci i przygnbienia, ktуre odczuwaj co wraliwsze umysly przy porуwnaniu wlasnej maloci i ogranicze z ogromem wyzywajcej otchlani nieznanego. [...] jest to [...] element mocno zakorzeniony w kadym z nas. [...] Jakkolwiek bdziemy rozumowa, nie zniszczymy nigdy naturalnej wiadomoci tego, jak wysoce ograniczony i niedoskonaly jest wiat, ktуry znamy z dowiadczenia, jeli go porуwna z zewntrzn otchlani niepojtych galaktyk i niezglbionych wymiarуw ­ otchlani, w ktуrej Uklad Sloneczny jest zaledwie punktem, bez wzgldu na to, jaki uklad odniesienia bymy wybrali w caloci wszechwiata ­ a trzeba podkreli, e poczucie to dziala stymulujco na naturaln fizyczn potrzeb czystej ciekawoci; potrzeba ta jest tak podstawowa i pierwotna, e wrcz niemoliwa do zniszczenia przez jakkolwiek filozofi, podobnie jak rуwnorzdne jej potrzeby zaspokojenia glodu, wlasnej seksualnoci, rozwoju wlasnego ego oraz potrzeba odczuwania strachu [...]. Wikszo religii stanowi dziecinne i zaledwie czciowe pseudozaspokojenie tego bezustannego parcia w stron ostatecznej, nieograniczonej pustki.129 127 H. P. Lovecraft Zew cthulhu [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 2, Pozna 2008, s. 189-190. Cytat ten w 1980 roku zostal uhonorowany obecnoci w pitnastym wydaniu Bartlett's Familiar Quotations. 128 Mniej wicej takiego okrelenia uyl w jednym ze swoich listуw. H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, Pozna 2008, s. 295, przypis 162. 129 H. P. Lovecraft List do Franka Belknapa Longa, 22 lutego 1931 [w:] Najlepsze opowiadania. Tom I, Pozna 2008, s. 372-3. Podkrelenia autora pracy. 44
Innymi slowy wedlug Lovecrafta dysonans pomidzy rzeczywistoci ukazywan przez nauk a rzeczywistoci ukazywan przez religi jest nie do pogodzenia, co jednak wcale nie oznacza wedlug niego, e ludziom moe wystarczy sama nauka. W dalszej czci listu rozwija swуj postulat. Nadszedl czas, gdy naturalny bunt [dotychczas, wg pisarza, czciowo wyraany przez religi ­ dop. M. K.] przeciwko przestrzeni, czasowi i materii130 musi przyj form nie tak jawnie nieadekwatn do tego, co nazywamy rzeczywistoci ­ musi sklada si z obrazуw stanowicych uzupelnienie raczej ni zaprzeczenie widzialnego, wymiernego wszechwiata. 131 Z kolei w licie do Harolda S. Farnessa pisze: Wedlug mnie poczucie nieznanego jest prawdziw i faktyczn niezmienn ­ cho rzadko dominujc ­ czci ludzkiej osobowoci; jest elementem na tyle stabilnym, e nie zniszczy go nowoczesna wiedza, wedlug ktуrej nadnaturalne nie istnieje. [...] Nie moemy ju dluej utrzymywa, e istniej wokуl nas sily o niezwyklych wlaciwociach fizycznych, e istnieje duchowa inteligencja; w konsekwencji take tradycyjna ,,powie gotycka" opowiadajca o widmach i wampirach pozbawiona zostala wlaciwoci poruszania nas do glbi. Jednak pomimo tego zaburzenia naszych fantazji dwa czynniki dzialaj bez przeszkуd (a czsto nawet z jeszcze wiksz sil): pierwszy, to niecierpliwe poczucie buntu przeciw nieugitej i nieuchronnej tyranii czasu, przestrzeni i praw natury ­ poczucie, ktуre napdza nasz wyobrani, by kreowala wszelkiego rodzaju wiarygodne hipotezy miadce t tyrani; oraz drugi, czyli palca ciekawo w odniesieniu do dalekich granic niezglbionej i niemoliwej do zglbienia przestrzeni kosmicznej, naciskajce na nas z kadej strony naszej alonie malej sfery rzeczy poznanych. [...] natura czlowieka powinna czasem szuka wyrazu w symbolach i fantazjach, ktуre zawieraj w sobie hipotetyczne zniesienie praw fizyki, wyobraone odrzucenie wiedzy naukowej, a take przygody rozgrywajce si poza granicami narzuconymi przez rzeczywisto. 130 Warto ten fragment porуwna z myl Eliadego, ktуr wyraa przy omawianiu lotu szamaskiego. [...] pragnienie wolnoci absolutnej to jedna z zasadniczych tsknot czlowieka, niezalenie od tego, w jakim stadium kulturowym si znajduje i jakie zna formy organizacji spolecznej. Nieustanne prуby tworzenia owych niezliczonych Wszechwiatуw wyobrani, w ktуrych dochodzi do przekroczenia przestrzeni i zniesienia sily cikoci, wiele mуwi o prawdziwym wymiarze ludzkiego bytu. M. Eliade, Mity, Sny, Misteria, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999, s. 132. Interesujcy jest take fragment omawiajcy fenom siedmiu pierwszych krokуw nowo narodzonego Buddy. Mit o Narodzeniu z najwiksz precyzj ujmuje fakt, e Budda natychmiast po urodzeniu przekracza Kosmos, znosi przestrze i czas. Ibidem, s. 139. 131 H. P. Lovecraft, op. cit.,. Podkrelenia Howarda Philipsa Lovecrafta, 45
[...] Rzeczywicie rуne odmiany tego samego tematu pocigaj za sob zniesienie dostrzegalnych prawidel czasu [...]; poza tym uwzgldniaj pelen niezwyklych moliwoci motyw ludzkiej podrуy w zakazane czeluci niebios. 132 Pomijajc chwilowo sam temat mitуw, w wymienionych listach wida, e Lovecraft wyranie zwracal wiadomie uwag na te skladowe elementy, ktуre Rudolf Otto zaliczal do okrelajcych numinosum. Pojawia si tu naturalnie uczucie deprecjacji podmiotu, potrzeb poczucia nieznanego (mysterium), potrzeb czucia grozy (tremendum) i palca ,,ciekawo" wzgldem miejsc, gdzie czai si groza, parcie w stron ostatecznej, nieograniczonej pustki (fascinans), potrzeb poczucia niesamowitoci wyraajca si w potrzebie hipotetycznego zniesienia praw fizyki, dodatkowo czelucie niebios s zarуwno podane, jak i zakazane (augustum133). Ponadto granice przestrzeni kosmicznej s niezglbione i niemoliwe do zglbienia, za sfera rzeczy poznanych jest wg Lovecrafta alonie mala ­ a wic kosmos jest irracjonalny134 w rozumieniu ottowskim (niemoliwy do objcia rozumem), niepojty i przez to nieprzewidywalny. Jak rуwnie wida w poprzednim licie, Lovecraft pragnl uczyni wiatopogld naukowy i mityczny w pelni ze sob kompatybilnymi. Przez odrzucenie dualizmu materia-duch chcial, nie zatracajc poczucia nadnaturalnoci135, stworzy wizj rzeczywistoci homogenicznej, w ktуrej nadnaturalno i niesamowito nie klуcilaby si z nauk. Dobitnie wyrazil t tez, stwierdzajc: Sztuczna mitologia [w znaczeniu wykreowana przez pisarza ­ dop. M.. K.] moe jednak w tym wypadku stanowi czynnik duo bardziej subtelny i wiarygodny ni mitologia naturalna, jest bowiem w stanie przystosowa si do obecnych nastrojуw oraz dostpnych informacji o wiecie136. 132 H. P. Lovecraft, List do Harolda S. Farnessa, 22 wrzenia 1932, [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, Pozna 2008, s. 374-376. Podkrelenia Lovecrafta. 133 Sam fakt bycia zakazanym oczywicie nie wiadczy o wystpowaniu Augustum, ale w tym miejscu jest to jak najbardziej uzasadnione. Przykladowo: glуwny bohater onirycznego opowiadania W poszukiwaniu nieznanego Kadath prуbuje dotrze do krainy bogуw (de facto, krainy niebiaskiej), cho wie, e pojawienie si tam miertelnika jest niepodane i przez nich zakazane. Inni za bohaterowie dotarcie do sfery numinosum przyplacaj popadniciem w obld lub mierci. 134 Ciekawe, e najpotniejszy bуg z lovecraftowskiego panteonu, Azatoth, jest nazywany przez swojego twуrc bogiem-idiot, bezmylnym. Trudno jednak uwierzy, e jego twуrcy chodzilo o niskie IQ; raczej o fakt ucieleniania przez niego chaosu, identyfikowanego z pierwotnym zlem, egzystujcego na zasadach absolutnie niepojmowalnych dla czlowieka. 135 Tu mamy problem w konsekwencji uywania tego terminu przez Lovecrafta. Z jednej strony mуwil on o nadnaturalnym horrorze (H. P. Lovecraft, Nadnaturalny horror w literaturze, Warszawa 2008, s. 15) i zapewnial, e rozwуj naukowy nie jest w stanie zniszczy poczucia istnienia nadnaturalnego (H. P. Lovecraft, List do Harolda S. Farnessa, 22 wrzenia 1932, [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, Pozna 2008, s. 374) ­ moemy wic zrozumie, e w tym kontekcie nadnaturalno rozumial jako wykraczajcy poza to, co jest uwaane przez nauk i dostpn nam wiedz za naturalne. Z drugiej za strony zupelnie zrezygnowal z dualizmu duch-materia i odcinal si od niego jako niemoliwym do zaakceptowania przez materialistyczn wiadomo; pisal wуwczas o ,,nienadnaturalnej kosmicznej sztuce" (H. P. Lovecraft List do Franka Belknapa Longa, 22 lutego 1931 [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, Pozna 2008, s. 373) ­ wуwczas rozumial slowo ,,nadnaturalny" jako odnoszcy si do sfery ducha w dualistycznej koncepcji, ktуr to zdecydowanie odrzucal. Aby nie wprowadza zbytniego zamieszania w pojciach, bd konsekwentnie stosowal slowo ,,nadnaturalny" w pierwszym z przytoczonych w tym przypisie znacze. 136 H. P. Lovecraft, List do Harolda S. Farnessa, 22 wrzenia 1932, [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, Pozna 2008, 46
Wiedza o ,,prawdzie" (take tej zawartej w jego mitologii) dotyczcej wiata jest w twуrczoci Lovecrafta rzecz niebezpieczn, za autentyczna natura wiata­ czym przeraajcym. Z tego powodu bohaterowie narratorzy jego dziel, czsto ju na skraju zalamania psychicznego, zaledwie napomykaj o pewnych bogach, istotach, historii Ziemi, naturze wszechwiata, wskazuj czytelnikowi ksigi, gdzie moe szuka wicej informacji na te tematy, ale tylko cz z nich realnie istnieje (te najbardziej interesujce137 zostaly niestety zmylone przez Lovecrafta, jego kolegуw po piуrze i jego korespondentуw), za powizania realnie istniejcych ksig z mitologi Lovecrafta nie jest czytelne wprost i wymaga znajomoci znaczcej czci jego twуrczoci i sporej iloci wskazanych przez niego pozycji bibliograficznych. Twуrca celowo w tak ukryty sposуb przekazywal treci wykreowanej przez siebie mitologii­ Czstokro zwyczajne napomknicie, i istnieje szansa na to, e te zapomniane starsze sily rzeczywicie istniej, stanowi najbardziej efektywny z punktуw kulminacyjnych138. Bylo to niezwykle trafne posunicie nie tylko z literackiego punktu widzenia, ale take z poziomu wzbudzania uczu numinotycznych. Rudolf Otto stwierdzal, e Usystematyzowany mit, podobnie jak doprowadzona do koca scholastyka, s splyceniami podstawowego procesu religijnego, splycajc go i ostatecznie eliminuj139. Kiedy Lovecraft zmienil swoj strategi i w minipowieci W gуrach szalestwa oraz w opowiadaniu Cie spoza czasu uchylil rekordow ilo faktуw dotyczc swojej mitologii, w dodatku niezwykle skrupulatnie usystematyzowan, spotkal si z miadc krytyk ze strony swoich czytelnikуw140, za napisane w podobnym tonie opowiadanie Wzgуrze nie zostalo nawet zakwalifikowane do druku za jego ycia141. Niestety, wlanie przez rozsianie informacji o swojej mitologii zaledwie w napomkniciach w jego opowiadaniach i odsylaniu do rуnie dostpnych ksig, ktуre maj rozjani pewne niuanse lovecraftowskiego panteonu, uczynilo odczytanie go niezwykle trudnym. Proces ten wymaga wiele pracy i wysilku, niestety, wiele badaczy tej mitologii popelnilo kilka znaczcych bldуw, ktуre zafalszowaly treci mozolnie kodowane przez Lovecrafta w jego twуrczoci. s. 375. 137 Jak Necronomicon (ktуry doczekal si nawet opisania w Encyklopedii Religii PWN), De Vermis Mysteriis, Cultes des Goules, The Book of Eibon, The Eltdown Shards, The People of the Monolith, The Pnakotic Manuscripts, Unaussprechlichen Kulten czy Seven Cryptical Books of Hsan. 138 Ibidem, s. 376. 139 Rudolf Otto, wito, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999, s. 33. 140 S. T . Joshi, op. cit., s. 1024-1026. 141 Ibidem, s. 793. 47
2. 2. 2. Problem z dotychczasowymi analizami Na temat mitologii Lovecrafta ukazaly si ju setki publikacji, niestety adnej z nich nie mog uzna za kompetentn. Zarуwno podzial do ktуrego odwoluje si Pawel Jaskanis w Mitologii wg Lovecrafta142, Daniel Misterek w Tam gdzie czyha Cthulhu, Sandy Petersen i Lynn Willis w Zewie Cthulhu, a nawet falszywy Necronomicon Simona to de facto opisy i klasyfikacje stworzone przez Augusta Derletha, ktуry nie wahal si falszowa opowiada i listуw Lovecrafta143, byle tylko jego wizja mitologii zostala zaakceptowana przez czytelnikуw. Najpowaniejsza nadinterpretacja Augusta Derletha to podzielenie bogуw lovecraftowskich na dobrych Starszych Bogуw i zlych Wielkich Przedwiecznych, przez co staral si uczyni j blisz chrzecijastwu. Lovecraft nazywal Derletha zalepionym, zapatrzonym w ziemskie sprawy osobnikiem144, ich wizje znaczco si rуnily, dlatego nie moemy uzna ich mitologii za tosamych. A ciko uwierzy, e nie sposуb zdoby opracowania mitologii Lovecrafta w stania czystym, bez jej nadinterpretacji narzuconych przez jego kontynuatorуw. S. T. Joshi wprawdzie wspomina o wydanym w USA w roku 1955 eseju George'a T. Wetzla Cthulhu Mythos: A Study, ktуra wg niego nie zawierala derlethowskich nadinterpretacji145, ale niestety zdobycie tego tekstu okazuje si prawie niemoliwe (pomimo usilnych stara, mi si to nie udalo). Pomijajc ten jeden, zagadkowy przypadek, mona z grubsza powiedzie, e badacze spucizny Lovecrafta podzielili si na dwie grupy ­ Ci ktуrzy stwierdzili, e Mitologia Cthulhu istnieje i powielaj schemat Derletha, ktуry zostal nadbudowany na jego ewidentnych falszerstwach lub tych, ktуrzy zwyczajnie zaprzeczaj istnieniu systemu mitycznego stworzonego przez Lovecrafta, jak S. T. Joshi. Stanowisko pierwsze musimy odrzuci ze wzgldu na jego odejciu od oryginalnych tekstуw i ich nadinterpretacje. Stanowisko drugie podobnie ze wzgldu na list Lovecrafta, w ktуrym sam mуwi o potrzebie stworzenia nowej mitologii. Taki stan rzeczy sprawia, e niemoliwa staje si dalsza analiza mitologii H. P. Lovecrafta bez ponownego opracowania jej od podstaw. 2. 2. 3. Problem kosmogenezy Nasz wszechwiat jest jednym z wielu, narodzil si i umrze, a po nim bd kolejne, ostatecznie wszystkie rzeczy ponownie staj si na nowo.146 Ten cykl istnieje wiecznie w czasie. Nie 142 P. Jaskanis, Wstp [w:] Dagon, Warszawa 1994, s. 5-11. 143 S. T. Joshi, op. cit., s. 684-685. 144 H. P. Lovecraft, op. cit., s. 373. 145 S. T. Joshi, op. cit., s. 1075. 146 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 266. Mamy tu do czynienia z powtуrzeniem idei wiecznego powrotu, ktуrej rуne postacie pojawialy si m. in. 48
stanowi to jednak odpowiedzi na pytanie, jak wygldaly pocztki obecnego wszechwiata na pocztku cyklu. Na podstawie porozrzucanych przez Lovecrafta pewnych wskazуwek mona jednak wysun pewn sugesti. Pisarz wielokrotnie odwolywal si w swojej twуrczoci do mitologii naturalnych, a w tych chaos stanowi najczciej pierwotn rzeczywisto i najczciej kosmos dopiero wylania si z chaosu147. Najwyszy bуg z lovecraftowksiego panteonu, okrelany terminem Azathoth (moliwe, e to przydomek, nie prawdziwe imi, poniewa tego nikt nie omiela si wymуwi148) jest opisywany jako nuklearny chaos149 (lub Bestia Nuklearnego Chaosu150) i jako rezydujcy w nieskoczonym centrum bezpostaciowej nicoci ostatecznego chaosu151. Azathoth wlada czasem i przestrzeni152, komnata, w ktуrej przebywa, istnieje poza czasem153, z wszystkich wymienionych istot to on jest najbardziej niedostpny154, moe to by podstaw do uznania go za najwyszego i najbardziej pierwotnego boga. Na potwierdzenie tych slуw warto przytoczy fragment opowiadania Dziwny dom wrуd mgiel, w ktуrym to w Staroytnym Egipcie, Staroytnych Indiach, w filozofii stoikуw, a nawet w Biblii (Koh 3,1-15). Sam Lovecraft prawdopodobnie zaadaptowal j pod wplywem myl. F. Nietzschego. S. T. Joshi, op. cit., s. 348. 147 Andrzej Szyjewski, Chaos [w:] Encyklopedia Religii PWN v. 1.0, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2003. 148 [...] Azathoth, ktуrego imienia nie odwa si wymawia glono adne wargi. H. P. Lovecraft, op. cit., s. 265. 149 [...] dowiedzialem si o ogromnym nuklearnym chaosie, panujcym za posiadajc kty przestrzeni, ktуra w "Necronomiconie" jest laskawie zamaskowana pod nazw Azathoth. H. P. Lovecraft, Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowieci o makabrze i koszmarze, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 261. 150 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 259. 151 Musial spotka si z Czarnym Czlowiekiem i uda si potem wraz z nim przed tron Azathotha do jdra ostatecznego chaosu. H. P. Lovecraft, Sny w domu wiedmy [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 451. [...] ku tym najbardziej bezpostaciowym nicociom ostatecznego chaosu, w ktуrym bulgocze, w nieskoczonym centrum, bezrozumny Azathoth [...] H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 265. 152 [...] co wyczytal w "Necronomiconie" na temat bezmylnej istoty zwanej Azathoth, wladajcej czasem i przestrzeni ze swego czarnego tronu w samym centrum chaosu. H. P. Lovecraft, Sny w domu wiedmy [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 451. 153 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 163. 154 Azathoth posiada wiele cech eliadowskiego deus otiosus i de facto przemienia si w niego w dalszych, postlovecraftowskich wersjach Mitologii Cthulhu. O ile na ziemi tacy bogowie jak Cthulhu, Dagon czy Yig maj swoje kulty i oddaje si im cze, o tyle, wedlug Sendiego Petersena i Lynna Willisa (S. Peterson, Lynn Willis, Zew Cthulhu, wyd. Mag, Warszawa 1998, s. 162), Azathotha czcz co najwyej inni bogowie, taczc przed nim i jego tronem, ale raczej nie ludzie czy inne, skladajcej si z podobnej do ziemskiej materii istoty. Jednake w opowiadaniu Sny w domu Wiedmy pojawia si sugestia, e Keziah Mason, tytulowa czarownica, skladala w ofierze dzieci wlanie (lub midzy innymi) Azathotowi, a poniewa Lovecraft wielokrotnie wspominal o kulcie europejskich wiedm, ale dopiero w tym opowiadaniu temat rozwinl, mona wysun tez, i inne czlonkinie kultu wiedm analogicznego do kultu wiedm Europy Zachodniej czynily w jego uniwersum dokladnie to samo. 49
wielowiekowy gospodarz rezydujcy w mieszkaniu na klifie155 opowiada o pradawnych dziejach Ziemi i wyranie wahal si, opowiadajc o mrocznym, pierwszym wieku chaosu przed narodzinami bogуw czy nawet Starszych Istot, kiedy INNI BOGOWIE przybywali, by taczy [...]156. Chaos i taczcy bogowie to atrybuty wlanie Azathotha157. Cytowana wypowied moe by podstaw do uznania go za twуrc wszechwiata i takiego porzdku rzeczy, jaki mamy. 2. 2. 4. Mityczna historia Ziemi158 S trzy podstawowe opowiadania, w ktуrych mona znale uzupelniajce si opisy na temat bytnoci mitycznych stworze na Ziemi: Wzgуrze (1929 r.), W gуrach szalestwa (1931 r.) i Cie spoza czasu (1935 r.), ktуrych tre uzupelniaj inne (Zew Cthulhu, W poszukiwaniu nieznanego Kadath, Duch Ciemnoci, Szepczcy w Ciemnociach etc.). Kiedy ziemia byla jeszcze mloda splynly z gwiazd Starsze Istoty (Elder Things), uksztaltowane przez obc ewolucj, o moliwociach przekraczajcych wszystkie twory naszej planety159 (ich "skamienialoci", a raczej hibernujce okazy, odnaleziono na Antarktydzie w warstwach odpowiadajcych archaikowi). Starsze Istoty maj ok 2,40 m, posiadaj barylkowate cialo, glowy w ksztalcie rozgwiazdy, z gуrnej czci tulowie cign si ku dolowi "ramiona" zakoczone trуjktnymi pseudostopami, za z spomidzy tulowia rozchodz si bloniaste skrzydla, ktуre mog sluy do lotu zarуwno w warunkach ziemskich, jak i kosmicznych160. Gdy pojawily si na naszej planecie, przez dluszy czas zamieszkiwaly morskie glbiny, gdzie budowaly wielkie, 155 W tym przypadku oznacza to nie tylko symboliczne mieszkanie na skraju dwуch wiatуw, ale i realne. Za oknem tego domu, od strony morza, roztacza si eteryczna mgla lczca morze z chmurami, ktуra tak naprawd jest bram do krainy,w ktуrej rezyduj tacy bogowie jak Nodens i Neptun, ale i take mroczne ksztalty. Bardzo prawdopodobne te, e kto znacznie groniejszy podszywa si pod dobrych bogуw. wiadczy o tym fragment, w ktуrym narrator przypomina o czarnym wcibskim ksztalcie, ktуry mona bylo dostrzec porуd eteru i ktуrego pojawienie poprzedza pojawienie si "przyjaznych" bogуw, o tym, e czlowiek, ktуry zobaczyl bogуw, stracil blask w swoich oczach i o tym, e wlanie owa "przyjazno i dobro" moe przyciga kolejnych mlodych ludzi do domu wrуd mgiel, ktуrzy nie wiedz, jak wielkie niebezpieczestwa mog si tam kry. Nie bez znaczenie jest te to, e opowiadanie zostalo napisane w tym samym roku (1926) co slynny Zew Cthulhu, ktуre opowiada o demonicznym, zlowieszczym i okrutnym bogu posiadajcym zadziwiajco podobne atrybuty jak "przyjani" Neptun i Nodens w Dziwnym wysokim domu wrуd mgiel. 156 H. P. Lovecraft, Dziwny wysoki dom wrуd mgiel [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 289. 157 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 163. 158 Slowa "Ziemia" zapisuj du liter, poniewa w uwzgldniajcej uznane przez nauk nieogarnione rozmiary kosmosu mitologii mam na myli stricte dzieje planety Ziemi. 159 H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 292. 160 Lovecraft wierzyl, e wiatlo rozprzestrzenia si w kosmicznym eterze, a wic w skrzydla moglyby zosta uyte, by przemiesza si w teje substancji. Cho znal odkrycie Alberta Einsteina, ktуry ju w 1905 r. podwayl istnienie eteru, to jednak warto pamita, e owa kwestia dlugo byla sporna. Lovecraft jeszcze w 1936 roku wysluchal wykladu prof. Daytona C. Millera, ktуry zaprzeczal Einsteinowi i cho Lovecraft nie rozstrzygal kto ma racj, wyranie kibicowal temu pierwszemu. 50
przypominajce plastry miodu miasta i toczyly boje z nienazwanymi wrogami. Stworzyly ziemskie ycie ­ pocztkowo by zapewni sobie zarуwno poywienie, jak i niewolnikуw. Pierwszymi stworzonymi przez nie istotami byly shoggoty ­ wielokomуrkowe bryly protoplazmy, ktуre pod wplywem hipnozy potrafily na krуtki czas formowa najpotrzebniejsze organy ­ dziki temu wykonywaly najcisze prace. Starsze Istoty pozwolily, by nieuywane komуrki ewoluowaly, w ten sposуb tworzc podstawy wszelkim gatunkom wystpujcym na ziemi. Po zadomowieniu si w oceanach, rozpoczly kolonizacj ldu, ktуre dopiero wуwczas wypitrzyl si na Ziemi, szczegуlnie umilowaly sobie Antarktyd, ktуra byla jego czci. Mialy swoj wlasn wysoko rozwinit kultur; cho dysponowaly wiedz zdoln do tworzenia niezwykle skomplikowanych technologii, jeszcze przed przybyciem na Ziemi, odrzucily t gal rozwoju cywilizacyjnego, tworzyly sztuk, przestrzegaly wlasnych obrzdуw pogrzebowych. Cho mogly pozyskiwa poywienie z substancji nieorganicznych, odnajdywaly przyjemno w zabijaniu i poeraniu innych stworze. Nawet przodkowie ludzi, ktуrzy wyewoluowali samodzielnie, stanowili dla nich zarуwno pokarm, jak i rуdlo rozrywki. Bylo co niepokojcego w pierwszym ldzie, ktуry pojawil si na Ziemi. Ukazal wymarle miasta, ktуre zamieszkiwal kto przed Starszymi Istotami. Starsze Istoty z kolei nakazywaly ich unika, gdy uznawaly je za siedlisko nieokrelonego i nienazwanego zla.161 Gdy Ziemia wyrzucila z siebie Ksiyc, wypitrzyl si nowy ld na obszarze, ktуry znamy jako Pacyfik ­ w wyniku tego cz podwodnych miast Starszych Istot zostala zniszczona. W tym samym czasie z kosmosu zaczla przybywa inna rasa ­ potomstwo Cthulhu, stwory ldowe, przypominajce omiornice ­ ktуre rozptaly przeraajc wojn i zmusily Starsze Istoty do zaszycia si w glbinach. Cthulhu jest akwatycznym, demonicznym bogiem, jego sylwetka jest w pewien sposуb antropoidalna, posiada glow omiornicy z twarz peln macek, tulowiu gbczastym i pokrytym luskami, ogromnych szponach na przednich i tylnych lapach i dlugich, wskich skrzydlach z tylu.162 Ani Cthulhu, ani jego potomstwo, nie posiadaj ciala ani krwi, de facto nie s nawet materialne163, cho nie s te istotami duchowymi (ktуre w wiecie Lovecrafta w ogуle nie wystpuj). Narrator Zewu Cthulhu okrelil to, co tworzy istot Cthulhu, jako co w rodzaju grzskiej, cuchncej brei [...], mas pochodzcej z nieba iskry kondensujcej si w form galaretowatego tworzywa164. Skoro nie ma tu mowy ani o duchu, ani o materii, prawdopodobnie mamy tu do czynienia ze specyficznie skondensowan energi. Co do samego R'lyeh, zostalo ono 161 Ibidem, s. 310. 162 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 205. 163 Ibidem, s. 215. 164 Ibidem, s. 233. 51
zbudowane na prawach geometrii nieeuklidesowej165 (zreszt miasta Starszych Istot prawdopodobnie rуwnie166). Starsze Istoty zawarly pokуj z potomstwem Cthulhu, zostawiono im we wladaniu nowo wypitrzone ldy, za one same pozostawaly wladcami starych ziem (wlczajc w to Antarktyd) oraz swoich podwodnych miast. Mimo to w wyniku niewyjanionego zjawiska ldy Pacyfiku nagle pogryly si w odmtach wуd, wic tym samym swoich nowych wladcуw. Starsze Istoty utracily zdolno tworzenia nowego ycia, umiejc ju tylko modelowa istniejce. Szybko zadowolily si wykorzystywaniem istniejcych ju wielkich gadуw, zostawiajc shoggoty samymi sobie. Te, cho dalej bezforemne, zdobyly jednake pewien stopie inteligencji dziki pуlstalym mуzgom i zaczly stawia opуr daniom swoich wladcуw. W okresie rodkowego Permu Starsze Istoty postanowily wyda im wojn. Shoggoty pocztkowo odnosily zwycistwo, ochoczo dekapitujc swoich bylych panуw i demonstrujc swoj zdolno egzystencji take na ldzie, niemniej wkrуtce przegraly konflikt. Jeszcze gdy istnial R'lyeh, na Ziemi zaczly przybywa kolejne istoty z kosmosu167, musialy pocztkowo robi to dyskretnie, poniewa Starsze Istoty odnotowaly ich obecno dopiero w okresie jurajskim168 ­ Lovecraft okrela je terminem Mi-Go. Ich poprzednim miejscem zamieszkania, na ktуrym przebywaj te do dnia dzisiejszego, jest planeta Pluton169, ktуr same nazywaj Yuggoth170. Cho materia, z ktуrej s zbudowane, jest zupelnie odmienna od ziemskiej (co warto zaznaczy, w przeciwiestwie do Starszych Istot), uywajc ziemskiej typologii, moemy je okreli jako istoty bdce na poly grzybami, na poly za skorupiakami171 Mi-Go (te ktуre przybyly na Ziemi) maj cale cialo pokryte skorup, w miejscu glowy zwinit elipsoid pokryt niezliczon iloci macek, posiadaj caly szereg zginajcych si w stawach koczyn, a z ich grzbietu wyrastaj dwie pary bloniastych skrzydel.172 Komunikuj si ze sob bd to telepatycznie, 165 Ibidem, s. 229. 166 H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 278. 167 H. P. Lovecraft, Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk ­ S-ka, Pozna 2007, s. 259. 168 H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 302. 169 Obecnie wiemy dzi, e Plutonu nie moemy zalicza do gronA Planet, z powodu jego zbyt malych rozmiarуw, niemniej w czasach Lovecrafta uwaano j za wieo odkryt najdalsz planet Uklady Slonecznego; z tego wzgldu bd uywal w tym i w podobnych przypadkach nomenklatury epoki twуrcy tej mitologii. 170 H. P. Lovecraft, Duch Ciemnoci [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 322. Nie byly one jednak ani pierwszymi mieszkacami Yuggoth, ani pierwszymi, ktуre z Yuggoth przybyly na Ziemi. Poprzedzila je tajemnicza rasa, ktуra sprowadzila za sob na Ziemie boga Ghatanothoa. Jednak poza tym faktem, niewiele o niej wiadomo. H. Heald, H. P Lovecraft, Z otchlani czasu [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 66. 171 H. P. Lovecraft, Duch Ciemnoci [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 305-306. 172 H. P. Lovecraft, Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk ­ S-ka, Pozna 52
bd zmieniajc barwy na elipsoidzie, ktуra prawdopodobnie pelni w miar podobn funkcj do ludzkiej glowy ­ mog te imitowa wiele dwikуw akustycznych, w tym ludzk mow, jednake kady uwany sluchacz wychwyci w nich co przypominajcego bzyczenie. Z jakiego powodu przemieszczaj si tylko w mroku i nie znosz wiatla, nawet ksiycowego173. Rodzaj materii, z ktуrej s zbudowane, jest zupelnie inny od ziemskiej, ich elektrony maj zupelnie inn skal wibracji174 (z tego powodu nie mona ich np. sfotografowa, cho s doskonale widoczne dla ludzkiego oka). W efekcie tej inwazji Stare Istoty, wyranie zdegenerowane wzgldem swoich postaci z archaiku, prуbowaly opuci Ziemi, ale bezskutecznie ­ wyglda na to, e stracily zdolno podrуowania w kosmosie. Mi-Go nie potrafily (lub nie chcialy) walczy ze Starszymi Istotami zamieszkujcymi morza, ale zdobyly wszystkie pуlnocne ldy. Zajly si, nie wiadomo dokladnie kiedy, wydobywaniem metali skrytych glboko pod gуrami np. Vermontu. Przegrane Starsze Istoty na ldzie, zaczly stopniowo wycofywa si do swojej macierzystej Antarktydy, ktуra wуwczas wci byla w miar cieplym i znonym kontynentem. Warto w tym momencie wytlumaczy pewn kwesti geofizyczn charakterystyczn dla wiata Lovecrafta. Wiedzial on, e jednym z donioslych odkry zwizanych z ekspedycj Shackletona (1907-1909), bylo odkrycie na Antarktydzie pokladуw wgla, co niezbycie dowodzilo, i niegdy musial tam panowa klimat tropikalny. Oczywicie obecnie znamy zjawisko dryfu kontynentalnego i wiemy z cal pewnoci, e kiedy kontynent ten byla czci jednego ldu zwanego Pange. W czasach Lovecrafta idea dryfu kontynentalnego byla malo znana, sam pisze175, e niezalenie wysunli j F. B. Taylor, A. L. Wegner, za bronil jej J. Joly, co znaczce, Lovecraft naleal do mniejszoci wierzcych w jej trafno. Podstawowy problem tej teorii leal problem wytlumaczenia fenomenu i zasada przemieszczajcych si kontynetуw176. Wegner twierdzil, e kontynenty plywaly niczym tratwy zanim osiadly. Wiele wskazuje na to, e w wiecie wykreowanym przez Lovecrafta kontynenty tak naprawd dalej plywaj. Pod ziemi istnieje podwodne, styksowe morze177 i moe ono wplywa na poloenie ldуw. Tlumaczyloby to, dlaczego w jego literackim wiecie niektуre ldy mog nagle wynurzy si (to dzieje si glуwnie na Pacyfiku 2007, s. 206 173 Ibidem, s. 232. 174 Ibidem, s. 242 175 H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 302. 176 Dopiero R. S. Dietz w 1961 r. wskazal na moliwo ruchu kontynentуw na poziomie skorupy ziemskiej. Ibidem, s. 303, przypis nr 171 autorstwa S. T. Joshiego. 177 Ibidem, s. 312. Warto zwrуci te uwag na ten fragment:[...] rzucilem si szczupakiem w oleiste fale podziemnej rzeki docierajcej gdzie hen, do podmorskich jaski. Dalem nurka w glb gnijcych sokуw wewntrz ziemskich koszmarуw[...]. H. P. Lovecraft, Festyn [w:] http://www.mrooczlandia.com/biblioteka/index.php?pozycja=hpl_fes7 z dn. 31.01.2012. 53
­ zjawisko opisane w opowiadaniach Z otchlani czasu, Zew Cthulhu i Dagon)178, za inne zapa si nagle pod wod jak Atlantyda179, Mu180 i Lemuria181. Wracajc do historii Ziemi. Stare Istoty wycofywaly si coraz bardziej na poludnie. Na przelomie jury i kredy wypitrzyly si najwysze na naszej planecie, niebotyczne i monumentalne szczyty w samym centrum Antarktydy, tam gdzie Starsze Istoty po swoim przybyciu odnalazly ruiny dawno opuszczonych miast i przed ktуrym terenem ostrzegaly, nazywajc siedliskiem nieokrelonego zla. W okresie gуrnej kredy, kiedy nastpil wielki kataklizm na Ziemi, jedynym wikszym orodkiem kulturowym Starszych Istot byl ten na Antarktydzie. Ostatecznie zaczly dostrzega na szczytach tyche wypitrzonych gуr jasne wiatla, do ktуrych poczly si modli i oddawa im cze. Ostatecznie ozibiajcy si klimat zmusil je do zejcia w czelucie wspomnianego wczeniej styksowego morza. Ponownie zaprzgly do pracy shoggoty, co tym razem skoczylo si dla nich tragicznie. Dawni niewolnicy przejli ich krуlestwo i przebywaj w nich do dzi (nie wiadomo w jakiej formie ani w jakiej liczbie). W opowiadaniu W gуrach szalestwa pojawia si sugestia, e motyw picioramiennej gwiazdy wystpujcy zarуwno w naturze (np. u szkarlupni), jak i w szczegуlnej formie w ludzkiej cywilizacji (pentagram) jest tak naprawd pozostaloci po cywilizacji tych pradawnych istot, ktуre traktowaly go niczym godlo. Istnieje te tzw. Wielka Rasa, zdecydowanie bardziej rozwinita ni ludzie, Starsze Istoty i Mi-Go. Jej przedstawiciele nauczyli si przenosi swoje umysly w czasie i przestrzeni, dziki czemu wcielaj si w rуne istoty na przestrzeni dziejуw. Zasadniczo wyemigrowaly one z okresu poprzedzajcego zaglad masowo w ciala stokowatych na poly rolinnych, na poly zwierzcych trуjocznych istot yjcych w erze gadуw, midzy paleozoikiem a mezozoikiem, zanim powstaly gromady ssakуw i ptakуw. Czasami eksplorowaly wiaty z innego okresu czasu, zajmujc cialo rozwinitego mentalnie gatunku, suma sumarum optywaly go, przenoszc "w zamian" jego umysl do swojej ulubionej, pradawnej epoki. Nie wchodzily one w drog nikomu, nawet nie spoywaly misa (zadowalaly si pokarmem rolinnym i syntetycznym), dowiadczyly zaledwie kilka niegronych potyczek ze Starszymi Istotami. Mimo to same obawialy si glуwnie przeraajcych istot zamknitych za zatrzanitymi i strzeonymi klapami prowadzcymi gdzie w glb ziemi. 178 Zjawisko wylanienia si nowych ldуw wystpuje w realnym wiecie a jego przyczyn s podwodne erupcje wulkaniczne ­ jednak jest zdecydowanie trwalsze ni w literackim wiecie Lovecrafta. 179 Wzmianka o niej znajduje si zarуwno w opowiadaniu Zew Cthulhu, Szepczcym w Ciemnociach, wityni, Dziwnym wysokim domu wrуd mgiel, etc. 180 Zatopiony kontynent wymylony przez Jamesa Churchwarda (James Churchward, Mu. Zaginiony Kontynent, wyd. Amber, Warszawa 2008) majcy znajdowa si gdzie na terenie obecnego Pacyfiku. Lovecraft wspomina o nim w Splocie Meduzy i w Z otchlani czasu. 181 Zatopiony kontynent, ktуrego istnienie spekulowal Ernst Haeckel. Jego istnienie mialoby wytlumaczy wystpowanie lemurуw na Madagaskarze i Komorze oraz ich skamienialoci w poludniowej wschodniej Azji, ale bez jakichkolwiek dowodуw na wystpowanie ich w kontynentalnej Afryce. Ibidem, s. 303, przypis nr 130 autorstwa S. T. Joshiego. Lovecraft wspomina o nim w opowiadaniach Splot Meduzy, Zew Cthulhu i W gуrach szalestwa. 54
Cho stanowilo to dla nich tabu i nie mуwily wiele o tym, co tam spoczywa, wiedzialy, e doprowadzi to do zaglady ich aktualnego wiata. Byly to przybyle z odleglego wszechwiata unoszce si w powietrzu polipopodobne istoty. Sze milionуw lat poprzedzajcych pojawienie si Wielkiej Rasy zajly nie tylko Ziemi, ale i trzy inne planety Ukladu Slonecznego. Budowaly wielkie bazaltowe miasta i z jakiego powodu mordowaly wszelkie napotkane istoty. Mialy tylko jeden slaby punkt ­ le reagowaly na energi elektryczn. Wysokie napicie uyte w trakcie walki, moglo je nawet zabi. Plastyczno ich cial byla tak wielka, e potrafily si wrcz rozplywa w powietrzu. Wladaly wiatrem, ktуry wykorzystywaly w trakcie konfrontacji fizycznej. Gdy przedstawiciele Wielkiej Rasy przybyli na Ziemi, przegnali je do podziemi i zapiecztowali z niej wyjcia. Mimo to, dziki podrуom w czasie, wiedzialy, e ostatecznie przegraj batali z nimi.182 Nie wiadomo, czy te "latajce polipy" (jak zwali je kontynuatorzy Lovecrafta) wchodzily te w konflikt ze Starymi Istotami, ale moliwe, e wespуl z shoggotami take one doprowadzily do ich wyniszczenia. wiadczy o tym fakt opanowania Antarktydy przez niezwykle silne wiatry183, a take pojawiania si tam podobnych wiszczcych odglosуw. Nie wiadomo rуwnie dokladnie, jak do tego doszlo, ale wiadomo, e klapy, ktуre pelnily rol wiziennych murуw, zostaly ostatecznie otwarte184, za owe istoty s obecnie wolne. Lovecraft nigdy nie wyjanil, czemu nie dokonywaly w czasach mu wspуlczesnych masowej masakry innych stworze, jak mialy kiedy w zwyczaju. Odmienna historia zostaje zaprezentowana w opowiadaniu Wzgуrze185. Z niego dowiadujemy si, e zgodnie z indiaskimi legendami w rodku ziemi yj przodkowie ludzi w krainie zwanej K'n-yan. S calkowicie antropomorficzni, przybyli z odleglych regionуw kosmosu 182 H. P. Lovecraft, Cie spoza czasu [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 530533. 183 Wielokrotnie ich moc byla podkrelana w mini-powieci W Gуrach Szalestwa. Oczywicie wystpowanie niezwykle silnych wiatrуw na Antarktydzie (szczegуlnie wschodniej czci) w wiecie realnym jest faktem, szczegуlnie jeli chodzi o wiatry katabatyczne dodatkowo napdzanych ruchem obrotowym Ziemi ­ mog wia calymi dniami z prdkoci 200 mil na godzin. Nie zmienia to faktu, e Latajce Polipy mogly by mitycznym wyjanieniem tego zjawiska oraz panami tego szczegуlnego ywiolu. 184 Przynajmniej w przypadku wlazu zlokalizowanego w Australii . Ibidem, s. 559. Prawdopodobnie te w Arabii w Nienazwanym Miecie, cho tam pуlprzeroczyste wladajce wiatrem istoty, wychodzce wntrza ziemi, gdzie zlokalizowana jest podobna klapa,maj widmowe gadzie ksztalty. H. P. Lovecraft, Zapomniane Miasto [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, s. 101-102. 185 Pojawia si tu zasadniczy problem, poniewa nie moemy mie pewnoci, czy owa niecislo jest wynikiem niefrasobliwoci samego Lovecrafta, czy Derletha, ktуry doprowadzil do wydania Wzgуrza dopiero po mierci Lovecrafta i wg S. T. Joshiego bardzo znaczco tekst zmienil. S. T. Joshi, op. cit., s. 799. Mimo to sam Lovecraft uznawal owe opowiadanie za do znaczce, dlatego nie byloby rzetelnym wykluczenie go z analizy. 55
wraz z Wielkim Tulu186 (nie ulega wtpliwoci, e jest to wariacja imienia Cthulhu187), posiadaj swoj wlasn wysoko rozwinit cywilizacj, s niemiertelni i umiej dematerializowa i ponownie integrowa swoj posta. Po zatoniciu ldu, z ktуrego mieszkacami kiedy handlowali188, uznali, e Bogowie Zewntrzni (a wic prawdopodobnie Azathoth ze swoj wit) to demony, Bogowie Zla, a aden czlowiek nie moe przey na powierzchni, nie oddajc im czci. Z tego powodu postanowili nie wychodzi na powierzchni. U siebie czcz zarуwno Tulu (Cthulhu), Yiga (Ojca Wy), bogini plodnoci Shub-Niggurath (tytulowan w innych opowiadaniach rуwnie imieniem Czarna koza z lasu z tysicem mlodych) i jej ma, ktуrego imienia nie wolno wymawia (prawdopodobnie chodzi o Yog-Sothota189), Tsathoggua, Nuga, Yeba.190 Ich rytualy s niezwykle krwawe i sadystyczne, cho wielu szczegуlуw na ich temat nie znamy. Jed na specyficznych rumakach, ktуrymi s czworonone, pokryte bialym wlosiem, rogate, o antropomorficznej twarzy misoerne istoty. Zwyklych ludzi wykorzystuj jako niewolnikуw, pokarm i rуdlo brutalnej rozrywki. Podobno midzy zlodowaceniami mieli budowa miasta na Antarktydzie (o czym nie ma adnej wzmianki w opowiadaniu skupiajcym si na opisie Starszych Istot). W tamtym te miejscu umiejscawiaj oni legendarne Kadath. Kadath jest miejscem gdzie wedlug wierze rezyduj bliej nieokreleni Wielcy. W wiecie Snуw191 dostal si tam po wielkich trudach Randolph Carter i opisal je jako niewiarygodnie wysokie szczyty gуr, umiejscowione za mronym plaskowyem Leng, na ktуrych osadzony jest bijcy demonicznym blaskiem zamek192 (nie odnalazl tam tych, ktуrych szukal, natknl si jednak na Dusz Bogуw, Nyarlathotepa). Cho Carter umiejscawial Kadath ekstremalnie na pуlnocy193, moliwe, e w wiecie Snуw mamy do czynienia z geograficzn inwersj w stosunku do wiata 186 Zealia Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, Wzgуrze [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszwa 2004, s. 126. Wklad pani Zealii Bishop moemy uzna raczej za symboliczny. Wynajla Lovecrafta jako ,,redaktora", a de facto ghostwritera. Do niej zaleal jedynie zarys fabuly opowiadania, ktуry strecila w dwуch zdaniach: Niedaleko jest indiaski kopiec, ktуry nawiedza bezglowy duch. Czasami przybiera on posta kobiety. Lovecraft rуwnie symbolicznie nawizal do tego wtku, tworzc opowiadanie opierajce si na zupelnie innym motywie. S. T. Joshi, op. cit., s. 790. 187 Ibidem. 188 Nie jest jednak wytlumaczone, czy chodzilo o Atlantyd, Mu czy Lemuri. Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit. , s. 112. 189 W jednym z listуw Lovecraft przyznal, e wlanie on jest partnerem Shub-Niggurath, co nie znaczy, e K'nyanczycy musieli uwaa podobnie. H. P. Lovecraft, Koszmar w Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 148, przypis 68 autorstwa S. T. Joshiego. 190 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft op. cit., s. 140. 191 Czyli w stanie rzeczywistoci i wiadomoci pojawiajcym si na yczenie osoby, ktуra umie "ni', czyli osiga stan przypominajcy niezwykle glboki trans szamaski, podobny rуwnie do odurzenia narkotycznego. 192 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 255. 193 Ibidem, s. 250. 56
rzeczywistego. Wуwczas Leng odpowiadaloby Antarktydzie za Kadath umieszczone byloby na szczytach najwyszych gуr194 tego kontynentu, tak jak sugeruje narrator opowiadania Wzgуrze i W gуrach Szalestwa. Cthulhu obecnie pi w R'yleh (na chwil tylko wynurzyl si w pierwszej polowie XX wieku, ale dziki odwadze kapitana Johansena ponownie zapadl si w glbinach) i cigle stara si wplywa na ludzi poprzez sny oraz istniejce od pocztku ludzkoci kulty; nie wiadomo dokladnie, co stalo si ze Starszymi Istotami, aczkolwiek rуwnie w pierwszej polowie XX wieku znaleziono kilka zahibernowanych okazуw, ktуre oyly; shoggoty z pewnoci yj, ale zaszyte s w glbinach, wiele wskazuje na to, e zjednoczyly si z bogiem Dagonem195 i najprawdopodobniej rуwnie z Cthulhu196; Wielka Rasa w swojej najdoskonalszej formie ,,wyginla", ale jej przedstawiciele podrуuj w czasie, wic mona ich i wspуlczenie spotka w cialach ludzi (cho nigdy nie przyznaj si do tego, kim naprawd s); K'n-yanczycy yj w swoim podziemnym krуlestwie; Latajce Polipy egzystuj w innych (raczej nie wodnych) podziemiach, stanowic wielkie potencjalne niebezpieczestwo; Mi-Go eksploatuj kopalnie na Ziemi, staraj si dla wygody unika ludzi, cho znikoma cz przedstawicieli naszego gatunku pelni form ich szpiegуw, wspуlwyznawcуw i czcicieli. Nie s to wszyscy bogowie i mistyczne istoty, ktуre bytuj na naszej planecie, ale te z nich ktуre Lovecraft najpelniej opisal. 2. 2. 5. Antropogeneza Lovecraft nie rozstrzyga dokladnie, kiedy ludzie pojawili si na naszej planecie. W opowiadaniu Wzgуrze przytacza wypowied Indianina, Szarego Sokola, ktуry okrela boga Tiraw197 ojcem wszystkich ludzi; mial on by jednym z K'n-yanczykуw. Z kolei Panfilo de Zamacona, glуwny bohater Wzgуrza, stwierdzil, e to wlanie K'n-yanczycy s przodkami wszystkich ludzi.198 Jeli tak, oznaczaloby to, e gatunek ludzki pojawil si w momencie inwazji Cthulhu i jego dzieci. Z kolei jeden z mieszkacуw Innsmouth, zdradzajc doktryn Porzdku Dagona stwierdzil, e wszyscy pochodzimy od Ojca Dagona i Matki Hydry199. 194 Bdcymi w uniwersum Lovecrafta take najwyszymi gуrami na wiecie. 195 H. P. Lovecraft, Widmo nad Innsmouth [w:] Opowieci o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007. 196 H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 449. 197 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 102. 198 Ibidem, s. 113. 199 H. P. Lovecraft, Widmo nad Innsmouth [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 416. 57
To jednak mog by uzurpacje i klamstwa istot, ktуre chc przecign poszczegуlne grupy ludzi na swoj stron. W opowiadaniu W gуrach szalestwa200 Lovecraft wyranie nawizuje do teorii ewolucji, ktуrej prywatnie byl gorcym zwolennikiem, twierdzc, e wyewoluowalimy z porzucanych przez Starsze Istoty shoggotуw. O tym, jak bardzo byl przywizany do teorii Darwina, niech wiadcz slowa napisane przez niego w eseju The Defence Remains Open!: [...] kiedy kto w pelni wladz umyslowych omiela si podwaa wyniki Darwina, nie powicajmy mu naszego cennego czasu. Szczegуly dotyczce rozwoju organizmуw, ktуre znale mona w ksikach ,,O powstaniu gatunkуw" oraz ,,O pochodzeniu czlowieka", mog w istocie wymaga pewnych poprawek lub rozszerze, jednak atakowanie samego sedna, tak wanego i uniwersalnego, jest po prostu alosne201. W rуny sposуb nawizania do pochodzenia czlowieka od malpy oraz do praw ewolucji pojawiaj si w innych jego opowiadaniach (najwidoczniej w Arthurze Jeremym, ale te w Szczurach w murach, Bestii w Jaskini etc.). Nawizujc do ewolucji i jej praw w rozumieniu Lovecrafta, warto zauway, e w jego uniwersum ludzie na przestrzeni pokole stosunkowo latwo mog znaczco mutowa, przybierajc postacie przypominajce inne gatunki zwierzt. Tak wic czlowiek moe wtуrnie upodobni si do malpy (wystarczy, by do jego przodkуw wmieszala si istota znajdujca si w pуl ewolucyjnej drogi midzy czlowiekiem a malp202), wa (jeli na kogo padnie kltwa boga Yiga, ktуra zostanie przekazana take jego potomkom203) czy abio-rybn istot z pacyficznych glbin (przy zaloeniu trzech lubуw Dagona i krzyowaniu si z jego podwodnymi czcicielami204). 2. 2. 6. Eschatologia Gatunek ludzki przeminie, a jego pozycj zajm inne, Lovecraft jest tego pewny i tak wizj przedstawia w swojej prozie. Ju w krуtkim opowiadaniu Pami napisanym w 1919 roku205 Demon Doliny tlumaczy pochodzenie poronitych ruin, wspominajc o naszym gatunku jako o malych istotach, ktуre trwaly tylko przez chwil206. We fragmencie Necronomiconu przytoczonym 200 H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 302. 201 H. P. Lovecraft, Reanimator [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 49, przypis 48 autorstwa S. T. Joshiego. 202 H. P. Lovecraft, Arthur Jermyn [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 17-30. 203 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, The curse of Yig, http://hplovecraft.com/writings/texts/fiction/cy.asp z dn. 12.02.2012. 204 H. P. Lovecraft, Widmo nad Innsmouth [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 377-450. 205 Czyli 7 lat zanim powstaly opowiadania, ktуre M. Houellebecq uznaje za jdro mitu H. P. L. Do niego zaliczal: Zew Cthulhu (1926), Kolor z przestworzy (1927), Koszmar z Dunwich (1928), Szepczcego w ciemnoci (1930), W gуrach szalestwa (1931), Sny w domu wiedmy (1932). M. Houellebecq, op. cit., s. 41. 206 H. P. Lovecraft, Pami [w:] Nadnaturalny horror w literaturze, wyd. Scutum, Warszawa 2000, s. 110-111. 58
w Koszmarze z Dunwich czytamy, e Czlowiek rzdzi teraz tam, gdzie niegdy rzdzily One [Dawne Istoty ­ dop. M. K.], wkrуtce One bd rzdzi tam, gdzie rzdzi teraz czlowiek207. W Zewie Cthulhu inspektor Legrasse dowiaduje si od jednego pojmanego czciciela wspomnianego w tytule boga, e Czas ten [pocztku ponownego panowania Dawnych Istot, m.in. Cthulhu ­ dop. M. K.] latwo bdzie rozpozna, poniewa ludzie stan si podobni do Wielkich Starych Bogуw; wolni i swobodni, poza zasigiem dobra i zla, odrzuc wszelkie prawa i zasady moralne, bd krzycze, zabija i plawi si w radoci. Wyzwolone Stare Bуstwa naucz ludzi, jak krzycze, jak zabija, jak radowa si i bawi, a cala ziemia rozgorzeje ofiar calopaln ekstazy i wolnoci208. Z kolei Nathaniel Wingate Peaslee, ktуrego umysl zostal przeniesiony do czasu, gdy stokowaci przedstawiciele Wielkiej Rasy tworzyli sw wielk cywilizacj, dowiedzial si od nich, e po erze ludzkoci nastania era potnej cywilizacji ukуw209 (ktуrych ciala bd opanowane przez przedstawicieli Wielkiej Rasy). Nie wiadomo, czy bd one egzystowa wespуl z takimi bogami jak Cthulhu, czy bd toczy z nimi wojny. Ostatnimi wladcami Ziemi wg przedstawicieli Wielkiej Rasy bd inteligentne pajczaki210. Mimo tej spуjnej koncepcji w dwуch211 opowiadaniach Lovecrafta pojawia si, z jakiego powodu przepelniajca groz i wcale nieoptymistyczna, zapisana w dystychu przypowie212 mуwica o moliwym przyszlym pokonania mierci jako takiej. Wiemy, e dotyczy ona nadejcia Cthulhu.213 W tlumaczeniu Ryszardy Grzybowskiej brzmi ono: Nie jest umarlym ten, ktуry moe spoczywa wiekami. Nawet mier moe umrze wraz z dziwnymi eonami.214 207 H. P. Lovecraft, Koszmar z Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 148. 208 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 139. 209 H. P. Lovecraft, Cie spoza czasu [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 526. 210 Ibidem, s. 525. 211 H. P. Lovecraft, Zapomniane miasto [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 88, 101. H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka Pozna 2008, s. 216. 212 Warto zaznaczy, e jest to dwuwiersz Abdula Alhazreda zapisany w Necronomiconie. 213 Ibidem. 214 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 140. Tlumaczenie to zostalo zmienione, moim zdaniem do niefortunnie, przez Mateusza Kopacza na: Nie jest wcale martwym to, co drzemie wiekami, Nawet mier umiera z dziwnymi eonami. H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka Pozna 2008, s. 216. W oryginale brzmi ono: That is not dead which can eternal lie, And with strange aeons even death may die. H. P. Lovecraft, The Call of Cthulhu, http://en.wikisource.org/wiki/The_Call_of_Cthulhu/Chapter_II z dn. 13.02.2012. 59
2. 2. 7. Eschatologia indywidualna Czlowiek jest dla Lovecrafta tak malo istotny215, e pozornie nie powica zbyt wiele uwagi jego pomiertnym losom. Stwierdza wielokrotnie, e bogowie i inne wysze istoty, jeli istniej, rуwnie najprawdopodobniej niewiele si interesuj ludmi. Pytal retorycznie, czy mamut przystawal po to, eby celowo depta ddownice.216 S. T. Joshi, najwikszy, biograf Lovecrafta, prуbuje nawet przypisa mu stwierdzenie, e nie ma ycia po mierci217. Rzeczywicie, mona odnie wraenie w niektуrych tekstach wyraa podobn myl218, ale nie jestem przekonany, czy takie stanowisko towarzyszylo mu przez cale ycia. Niezalenie od stanu faktycznego w prozie Lovecrafta moemy trafi na kilka intrygujcych, wzajemnie uzupelniajcych si koncepcji zarуwno przezwyciania mierci, jak i bytowania po niej. a. Ponowne ycie w oceanicznych glbinach Jeden z mieszkacуw Innsmouth powiedzial, e wszystko, co ywe, pochodzi spod wody i wystarczy tylko troch co zmieni, a mog tam wrуci219. 215 Jestem tak znudzony ludzkoci [...]. M. Houellebecq, op. cit., s. 29. [...] wszystkie moje opowieci oparte s na podstawowej przeslance, e wszelkie ludzkie prawa, zainteresowania i uczucia nie maj znaczenia wobec ogromu wszechwiata. [...] By wydusi esencj prawdziwej obcoci, czy to pod wzgldem czasu, przestrzeni, wymiaru , trzeba zapomnie, e takie rzeczy, jak ycie organiczne, dobro i zlo, milo i nienawi oraz wszelkie lokalne atrybuty malo znaczcej i krуtkotrwalej rasy nazywanej ludzkoci kiedykolwiek istnialy. H. P. Lovecraft, List do Farnswortha Wrighta (wydawcy ,,Weird Tales") 5 lipca 1927. [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 369. 216 H. P. Lovecraft, E. Hoffman Price, Przez bram srebrnego klucza [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008 s. 495. 217 S. T. Joshi, Wstp [w:] H. P. Lovecraft, Najlepsze opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 16. 218 Cho czy dokladnie tak pozostaje kwesti dyskusyjn. Po pierwsze, Lovecraft wyranie zaznacza, e niemiertelno go nie interesuje (patrzc jednake, jak wielokrotnie jej motyw pojawia si w jego twуrczoci, mona to raczej nazwa pobonym yczeniem ni stanem faktycznym), co nie oznacza, i wg niego z cal pewnoci nie ma ona racji bytu. Po drugie definiuje niemiertelno duszy jako trwanie wiadomej jani posiadajcej pami, nie za jako niemoliwo przetrwanie bytu, ktуry oywia cialo. To istotna rуnica, ktуra znaczco wplywa na interpretacj opowiadania Ex oblivione mogce autentycznie wyraa jego pogld (lub nadziej) na temat pomiertnej egzystencji, a take filozoficzno-eschatologiczne przeslanie Przez bram srebrnego klucza. Jeli o mnie chodzi, niemiertelno nie interesuje mnie w adnej mierze. Nie ma nic wspanialszego nad zapomnienie, w zapomnieniu bowiem adne pragnienie nie pozostaje niespelnione. H. P. Lovecraft, The Defence Reopens [w:] S. T. Joshi, H. P. Lovecraft. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010, s. 361. 219 H. P. Lovecraft, Widmo nad Innsmouth [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 410. 60
­ Niemiertelni czciciele boga Dagona Osoby, ktуre zlo trzy przysigi Dagona oraz ich dzieci, ktуre powstaly ze stosunkуw z podwodnymi czcicielami tego boga (antropoidalnymi abo-rybami) rzekomo nigdy nie umieraj (chyba, e je kto zabije220), lecz transformuj si w kolejnych podwodnych czcicieli. Gdy nastpi przemiana wrуc do Matki Hydry i Ojca Dagona221 mieszkajcych gdzie w glbinach Pacyfiku. Domagaj si od swoich ldowych wspуlwyznawcуw ofiar z ud mlodych chlopcуw i dziewczt222, po ktуre przybywaj na pocztku maja i we Wszystkich witych223. ­ Przemienieni w okolicach Atlantydy pod wplywem nieznanego z imienia, ,,mlodego" boga. T koncepcj przedstawia znaleziony w butelce niezwykly list pruskiego oficera Karla Heinricha dowodzcego w czasie I Wojny wiatowej lodzi podwodn U-61. Twierdzil on, e jego zaloga znalazla przy jednym wylowionym alianckim trupie statuetk z koci sloniowej przedstawiajc mlodzieca, ktуrego glow ozdobion limi laurowymi. Od tego momentu dzialania coraz bardziej ogarnitej szalestwem zalogi doprowadzilo do umiercenie wszystkich jej czlonkуw poza dowуdc. Po wyrzuceniu ich cial poza okrt zdawali si odywa i ostatecznie koncentrowa w zatopionej Atlantydzie. Oficer K. Heinrich zanim wyrzucil list w butelce ujrzal emanujc blaskiem wityni w podwodnym miecie. Prawdopodobnie bylo to mieszkanie boga pokazujcego si w postaci sardonicznie umiechnitego mlodzieca przedstawionego na figurce z koci sloniowej224, ktуry musial take odpowiada za oywaniu topielcуw. b. Chtoniczna przemiana Trzeba przy tej okazji pamita, e w wiecie Lovecrafta chtoniczny moe oznacza rуwnie akwatyczny, ze wzgldu na styksowe morze umiejscowione przez niego pod ldami. ­ Dusza istnieje, gdy pobiera sily z cmentarnej gliny Taka informacja, oparta na ,,starych plotkach" pojawia si jedynie w opowiadaniu Festyn225. Nie wiadomo, czy jest to tylko zabobon, czy wystpujce w wiecie Lovecrafta zjawisko 220 Ibidem. 221 Ibidem, s. 416. 222 Ibidem, s. 409. 223 Warto zwrуci uwag na blisko tych dat z mrocznymi europejskimi pogaskimi witami znanymi powszechnie jako Walpurgisnacht i Halloween. 224 And among the dead faces was the living, mocking face of the youth with the ivory image. H. P. Lovecraft, Image, http://en.wikisource.org/wiki/The_Temple z dn. 13.12.2012. 225 H. P. Lovecraft, Festyn, http://www.mrooczlandia.com/biblioteka/index.php?pozycja=hpl_fes8 z dn. 13.02.2012. 61
­ Dziki mocy czarodziejskiej ,,Dusza"226 czarownika, ,,zaprzedanego diablu", jak mawiaj proci ludzie, czerpie energi z tluszczu swojego zmarlego ciala, wydajc polecenia Robakowi poerajcego truchlo, by odpowiednio je modyfikowal. Dziki temu czarownik z gnijcych tkanek jest w stanie stworzy nowe, upiorne ycie.227 Takie twory istniej w wiecie Lovecrafta, poniewa bohater opowiadania Festyn, widzial je, gdy mial uczestniczy w pradawnych rytualach odprawianych z okazji wita Yule. ­ Przemiana w ghula Ghule to ywice si trupami, psiopodobne, yjce pod ziemi istoty228. Tak naprawd nie mamy stu procentowej pewnoci, czy s niemiertelne. Legendy glosz, e przemieniaj si w nie dzieci, ktуre zostaj skradzione przez wiedmy.229 O ich odpornoci na mier mуglby wiadczy fragment wypowiedzi narratora opowiadania Model Pickaman, ktуry przeciwstawia ghule miertelnikom230. Malarz Richard Upton Pickman, pochodzcy z wywodzcego si z Salem rodu (jednego z jego przodkуw powieszono za uprawianie czarуw231), pocztkowo tylko je portretowal, lecz pуniej najprawdopodobniej przemienil si w jednego z nich. Richard Carter spotyka go ju w tej postaci w opowiadaniu W poszukiwaniu nieznanego Kadath, gdzie jednak to, w co si przemienil, jest nazywane widmem232. Co w tym przypadku jest ciekawe, akcja opowiadania Model Pickama dzieje si w wiecie rzeczywistym (w uniwersum Lovecrafta), natomiast W poszukiwaniu nieznanego Kadath w wiecie Snуw. 226 Cho Lovecraft zdecydowanie odrzucal dualizm cialo-duch, nie oznacza to, e definitywnie nie uznawal istnienia duszy, to, co moemy z cal pewnoci powiedzie to to, e uwaal jedynie, i nie istnieje nic, co byloby kategorycznie oderwane od wiata materialnego ­ wskazuje to na to, e mуgl uznawa dusz za posta powizanej z materi energii. Poniej przedstawiam jeden z listуw Lovecrafta, ktуry wg S. T. Joshiego mial dowodzi jego wiar w nieistnienie zarуwno ducha, jak i duszy. Prawd jest, e odkrycie utosamienia materii z energi ­ a w konsekwencji braku zasadniczej rуnicy midzy ni a prуni ­ jest absolutnym coup de grвce prymitywnego, wyssanego z palca mitu ,,ducha". To, co zawsze uwaano za ,,dusz", jest, jak si okazuje, jedynie materi. Dowiedziono wlanie, e wdrujca energia zawsze przybiera moliw do pomierzenia form ­ jeli nie przybierze postaci fal czy strumieni elektronуw, staje si zwyczajn materi; a brak materii czy jakiejkolwiek innej wykrywalnej postaci energii wskazuje nie na obecno ducha, a na nieobecno czegokolwiek. S. T. Joshi, Wstp [w:] H. P. Lovecraft, Najlepsze opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 17. 227 H. P. Lovecraft, op. cit. 228 H. P. Lovecraft, Model Pickmana [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2., wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 256. 229 Ibidem, .s 240. 230 Psiopodobne postacie wyewoluowaly ze miertelnikуw! Ibidem, s. 249. 231 Ibidem, s. 241. 232 Lecz jego opis pasuje do przedstawionego w modelu Pickmana ghoula. H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 193. 62
c. Przemiana jako efekt kltwy Ghatanothoi Bуg Ghatanothoa samym swoim widokiem petryfikuje cialo ofiary, zostawiajc ywy i wci aktywny mуzg. Dopуki kltwa nie zostanie cofnita lub organ nie zostanie zniszczony mechanicznie, przeklty nieszcznik przeywa mki absolutnie biernego istnienia po wieczne czasy233. d. Dziki alchemii Alchemicy, ktуrzy dziki swej sztuce odnaleli kamie filozoficzny (jak postacie z opowiadania Alchemik234 i Przypadek Chalresa Dextera Warda235) lub znaleli inny sposуb, lczc tajemn wiedz alchemiczn z naukow (jak bohater opowiadania Zimno236), pokonuj mier. Na calym wiecie istnieje grupa niemiertelnych osуb (wiemy o przypadkach z Pragi237, Transylwanii238, Stanуw Zjednoczonych239, Francji240 i Indii241), ktуrzy osignli wzgldn niemiertelno wlanie t metod; wikszo z nich utrzymuje ze sob wzajemny kontakt. Te osoby musz y w ukryciu, gdy nie ciesz si pozytywn opini. Wiemy, e co najmniej cz z nich dopuszcza si aktуw wampiryzmu; rуwnie cz z nich zabija wielkie iloci zwierzt i ludzi w sobie tylko znanych celach ­ by moe zabiegi te s niezbdne do utrzymaniu ich cial przy yciu lub s to ofiary dla przychylnych im bogуw. e. Poprzez przejcie do wiata Snуw Marzyciele (lub niektуrzy marzyciele) podrуujcy po wiecie Snуw, mog przenie si do niego po fizycznej mierci ich cial. Tak stalo si z bohaterem opowiadania Celephasis zwanego Kuranesem, ktуrego Randolph Carter spotyka podczas swej wdrуwki w W poszukiwaniu nieznanego Kadath242. 233 H. Heald, H. P Lovecraft, Z otchlani czasu [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004. 234 H. P. Lovecraft, Alchemik [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2008, s. 8. 235 H. P. Lovecraft, Przypadek Charlesa Dextera Warda [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 308. 236 H. P. Lovecraft, Zimno [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 188. 237 H. P. Lovecraft, Przypadek Charlesa Dextera Warda [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 359. 238 Ibidem. 239 Bohaterzy opowiada Zimno i Przypadek Charlesa Dextera Warda mieszkali w USA. 240 H. P. Lovecraft, Zimno [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 185. Oprуcz tego, tytulowy antagonista opowiadania Alchemik jest Francuzem. 241 Ibidem. 242 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 212. 63
f. Poprzez oywienie zwlok Martwe ciala mona oywi, cho wie si to z mniejszym lub wikszym niebezpieczestwem. ­ Oywania martwych cial za spraw odkry naukowych powstajcych na bazie wspуlczesnej Lovecraftowi nauki Herbert West, bohater opowiadania Reanimator, prowadzil osobliwe eksperymenty na wieo umiercanych przez siebie zwierztach243, jak i wykopanych tu po pogrzebie ciala ludzkich244. Twierdzil on, popierajc teori Haeckela, e ycie jest procesem chemiczno-fizycznym, a tak zwana dusza nie istnieje. [...] wierzyl, e sztucznie reanimowanie umarlych zaley jedynie od stanu tkanek [...]245. Rzeczywicie, okazuje si mie racje i udaje mu si przywrуci do ycia kilku ludzi, nawet w przypadku gdy s oni zdekapitowani246 ­ w takim przypadku brak polczenia glowy z cialem z jakiego powodu nie przeszkadza w oywieniu jednej i drugiej czci. Ten zadziwiajcy efekt zawdzicza pewnej substancji ­ tkance embrionalnej wa (Byla lepsza w podtrzymywaniu ycia w rozczlonkowanych fragmentach [...]247). Niestety, przywrуceni do ycia ludzie s zezwierzceni248, nadmiernie agresywni (posuwaj si nawet do aktуw kanibalizmu249) i niebezpieczni. Prawdopodobnie s to owoce rozpocztego w chwili pierwszej mierci rozkladu ukladu nerwowego.250 ­ Oywianie ludzkich popiolуw metod alchemiczn. Alchemik Joseph Curwen stosowal t metod, cho prawdopodobnie odkrywc jej byl Borellus, ktуry nauczal: Podstawowe Prochy Zwierzt tak mona spreparowa i zakonserwowowa, e pomyslowy czlowiek zdolen jest posi cal Ark Noego we wlasnej pracowni i wskrzysi z Popiolуw dla wlasnego kaprysu idealny Ksztalt Zwierzcia, a poprzez Metod nocnych egzekwii z podstawowych Prochуw ludzkich Szcztkуw Filozof moe, bez uciekania si do wszetecznej Nekromancji, wywola z Popiolуw, w jakie Cialo si obrуcilo, Ksztalt ktуregokolwiek ze zmarlych Przodkуw.251 Dokladny proces oywiania cial t metod nie jest znany, aczkolwiek wiemy, e 243 H. P. Lovecraft, Reanimator [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 36 244 Ibidem, s. 40. 245 Ibidem, s. 38. 246 Ibidem, s. 77. 247 Ibidem, s. 70. 248 Ibidem, s. 60. 249 Ibidem, s. 74. 250 Ibidem, s. 38 i 53. 251 H. P. Lovecraft, Przypadek Charlesa Dextera Warda [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 312. Wychodzc poza literacki wiat Lovecrafta, prawdopodobnie nie jest to autentyczny cytat francuskiego, siedemnastowiecznego alchemika, ale parafraza jego streszczonej myli autorstwa Cottona Mathera zapisanej w 64
w przeciwiestwie do trupуw oywionych przez Herberta Westa, oywieni z prochуw posiadaj zdrowy umysl, dziki czemu mogli sta si rуdlem informacji o odleglych epokach. ­ Oywienie martwego ciala za spraw rytualu W opowiadaniu Koszmar w Red Hook bogini Lilith oywia martwe cialo Roberta Suydama, ktуry mial sta si jej oblubiecem. Z pewnoci Suydam zachowal wlasn wiadomo, poniewa zbuntowal si przeciwko Lilith, spychajc jej tron w czelu Tartaru. Bardzo moliwie, e proces powtуrnego oywienia ciala wymagal ofiar z dzieci, ktуrych Lilith niewtpliwie si domagala252. ­ Oywienie martwego ciala za pomoc energii duszy Lovecraft nie wierzyl w istnienie ducha, natomiast zakladal, e to co uwaamy za dusz, moe by w rzeczywistoci przejawem materii. Pisal: To, co zawsze uwaano za ,,dusz", jest, jak si okazuje, jedynie materi. Dowiedziono wlanie, e wdrujca energia zawsze przybiera moliw do pomierzenia form ­ jeli nie przybierze postaci fal czy strumieni elektronуw, staje si zwyczajn materi253. T koncepcj wykorzystal w opowiadaniu Co na progu, ktуrego motywem byla zamiana dusz. Protagonista, Edward Derby, oenil si z Asenath, ktуra ostatecznie okazuje si nonikiem duszy niebezpiecznego czarnoksinika Ephraima. Gdy Edward odkrywa ten fakt, zabija malonk, a jej cialo zakopuje w piwnicy. Nie przeszkadza to antagonicie i tak zaj jego cialo. Ten z kolei, w kluczowym momencie fabuly, oywia dusz gnijcego ju od trzech i pуl miesica trupa ony, by napisa wiadomo do swojego przyjaciela. Udaje mu si zmusi truchlo do ruchu, napisania wiadomoci i dostarczenia go swojemu przyjacielowi, by ten mуgl zabi jego dawne cialo i ostatecznie umierci demonicznego ,,lokatora". Wlanie z tego listu dowiadujemy si, jak w tym przypadku wyglda egzystowanie energii czlowieka po mierci. Dusza taka jak jej, czy raczej Ephraima, oddala si tylko czciowo od ciala, pozostajc przy nim dopуty, dopуki nie sczenie ono zupelnie.254 Magnalia Christi Americana. http://cthulhufiles.com/necro/necromancy.htm z dn. 17.02. 2012. 252 Zostaje to zasugerowane zarуwno w opowiadaniu Koszmar w Red Hook, jak i wskazuj na to w wiecie rzeczywistym hebrajskie mity, ktуre uznawaly Lilith za morderczyni niemowlt. 253 S. T. Joshi, Wstp [w:] H. P. Lovecraft, Najlepsze opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 17. 254 H. P. Lovecraft, Co na progu [w:] Opowieci o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 375. 65
g. Przepowiednia kresu mierci w erze nadejcie Cthulhu Jak ju wczeniej wspomnialem dwuwiersz mуwicy o momencie nadejcia Cthulhu, wspomina o kresie mierci (nawet mier moe umrze). Nie wiadomo jednak, jak naley dokladnie rozumie t przepowiedni. h. Roztopienie si w niezrуnicowanej przestrzeni Koncepcja zawarta w opowiadaniu Ex oblivione255 jest najbardziej zaskakujcym przykladem eschatologii indywidualnej w twуrczoci Lovecrafta. Jest waloryzowana pozytywnie, w przeciwiestwie do kadej z wczeniej omуwionych. W Krainie Snуw istnieje ,,nieprzekraczalna brama"; niektуrzy mdrcy (zbyt mdrzy, by y w realnym wiecie) pisali, e za ni znajduj si wspaniale cuda, inni za mуwili o przeraeniu i rozczarowaniu. Protagonista postanawia j przekroczy, uznajc, e nie ma nic bardziej przeraajcego ni codzienna tortura frazesуw.256 Okazuje si, e za bram znajduje si jedynie biala prуnia nie zaludnionej i nieograniczonej przestrzeni257. Gdy glуwny bohater zstpuje w ni, okazuje si, e jest to rуdlo, z ktуrej wywodzi si jego dusza. Tak wic szczliwszy ni kiedykolwiek postanowilem pogry si w t nieskoczono krystalicznej niepewnoci, z ktуrej demon ycia powoluje mnie na krуtk i samotn godzin.258 i. Reinkarnacja Randolph Carter za spraw tajemniczego Srebrnego Klucza wpierw pokonal czas, cofajc si do mlodoci259, nastpnie za za spraw tego samego narzdzia udal si do Pieczary Wy. Odprawiajc rytual srebrnego klucza, dotarl do ,,miejsca" poza czasem i przestrzeni. Tam spotkal przewodnika Umr at-Tawila, ktуry zaprowadzil go do bramy ostatecznej. Po jej przekroczeniu najpierw poczul fale zabуjczej slodyczy, nastpnie groz i horror zwizany z wlasn istot. Bdc ju daleko poza czasem i przestrzeni, uwiadomil sobie, e nie byl jedn, lecz wieloma osobami260. Widzial, w rуnych miejscach czasu i przestrzeni, wielo swoich osobowoci o ksztaltach zarуwno ludzkich, jak i nieludzkich, nalecy do krgowcуw 255 H. P. Lovecraft, Ex oblivione [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 111-113. Tytul mona przetlumaczy jako Z niepamici. 256 Ibidem, s. 112. 257 Ibidem, s. 113. 258 Ibidem. 259 H. P. Lovecraft Srebrny Klucz [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 278-282. 260 H. P. Lovecraft, E. Hoffman Price, Poza bram srebrnego klucza [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 499. 66
i bezkrgowcуw, istot rozumnych i bezrozumnych, misoernych i rolinoercуw[...] byli [tam] rуwnie Carterzy nie majcy nic wspуlnego z ziemskim yciem, lecz poruszajcy si zuchwale porуd krajobrazуw innych planet, systemуw, galaktyk i kosmicznych kontinuуw. [...] Jego ja zostala unicestwiona, on jednak mial rуwnoczenie wiadomo bytowania w formie zmultiplikowanej. Zupelnie jakby jego cialo zostalo nagle zmienione w jedn z tych wieloglowych, wielokoczynowych istot, jakich wizerunki widniej na murach indyjskich wity.261 Dowiadczenie wieloci swoich wciele dla Cartera nie jest dowiadczeniem pozytywnym. adna mier, aden los, adna udrka nie byla w stanie oywi rуwnie dojmujcej rozpaczy, jaka wyplywa z utraty tosamoci. Stopienie si z nicoci262 jest spokojnym zapomnieniem, ale wiadomo istnienia, polczona zarazem z przekonaniem, e nie jeste ju w stanie oddzieli swej jani od niezliczonego mrowia identycznych jak ona, brak wlasnego ego, utrata siebie stanowi nieznan, jedyn w swoim rodzaju apoteoz agonii, bуlu i dojmujcej zgrozy263. Przeslanie tego opowiadania mona take rozumie, jako stwierdzenie faktu, e wszyscy jestemy jedn jani dowiadczajc si podmiotowo, jednake przez kurczowo trzymanie si wlasnej tosamoci, wlasnego ego, nie jestemy w stanie tego dostrzec. wiadczy o tym fragment, Byl Wszystkim-W-Jednym, bezkresn istot i jani, nie jak tam istot w pojedynczym kontinuum czasoprzestrzennym, ale zwizan ostateczn, oywion jani wykraczajc poza wielkie bariery, zarуwno fizyczne, jak i mentalne264. Jeli tak jest w istocie, taki stan niewiadomoci musi by ju po wsze czasy, poniewa obserwujc to zjawisko spoza czasu i przestrzeni, dowiadujemy si, e ruch i zmiana jest iluzj, gdy czas jest nieruchomy, nie ma pocztku ani koca. [...] Wszystko, co bylo, jest i bdzie, istnieje rуwnoczenie. Z punktu widzenia, czasowej, organicznej wiadomoci prawo to odbierane jest jako Wieczny Powrуt, dzieje wszechwiatуw powtarzaj si w ten sam sposуb w nieskoczono. To mistyczne przeslanie totalnej jednoci wszystkich wiadomoci moe jednak nie by prawdziwe, wyglda na to, e nie jest to tak egalitarna myl, jak koncepcja natury Buddy egzystujcej we wszystkich ywych stworzeniach265. W kolejnych falach objawienia Carter dowiaduje si o istnieniu archetypуw, ktуre s ludem Ostatecznej Otchlani266. Oznacza to, e owe 261 Ibiedm, s. 500-501. 262 Czyli motyw wystpujcy w utworze Ex oblivione. 263 Ibidem, s. 500. 264 Ibidem, s. 501. 265 Egalitaryzm nie byl pochwal przez Lovecrafta koncepcj. Po pierwsze, byl jemu wrogi ze wzgldu na swoje niezaprzeczalnie rasistowskie nastawienie do innych nacji, niekiedy ekstremalnie radykalne (na pewnym etapie swojego ycia yczyl sobie wybuchu wielkiej wojny midzyrasowej, w ktуrej Aryjczycy uyj gazu cyjanowego do wybicia przedstawicieli innych ras­ M. Houellebecq, op. cit., s. 114). Po drugie, byl zwolennikiem elitaryzmu arystokracji, za przedstawiciela ktуrej si uwaal lub elitaryzmu inaczej rozumianych ,,lepszych ludzi". Cz czytelnikуw, ktуra wg niego mogla nie rozumie w pelni jego dziel, nazywal np. ,,publicznoci wieprzy" (Ibidem, s. 39-40). 266 H. P. Lovecraft, op. cit., s. 507. 67
archetypy s matrycami, na ktуrych bazie replikuj si kolejne wcielenia, ludzkie, zwierzce i kosmiczne. On sam ,,spokrewniony" jest z Najwyszym Archetypem, ktуry jest baz wszystkich wielkich czarownikуw, mylicieli i artystуw267. 2. 2. 8. Panteon Panteon Lovecrafta powstawal stopniowo, bardzo prawdopodobne, e pocztkowo piszc o prastarych bуstwach, nie mylal o swojej twуrczoci jako o nowym micie. Dopiero w pierwszej polowie lat trzydziestych zaczyna wzmiankowa o potrzebie stworzenia nowej mitologii268. Niektуrzy wymienieni poniej bogowie pojawili si zaledwie w jednym opowiadaniu (jak Hypnos, Bokrug czy Huitzilopchtli), inni przewijali si w kadym jego wikszym dziele (jak Tsathoggua, Cthulhu, Shub-Niggurath czy Yog-sothoh). W tym rozdziale nie wymieniam wszystkich wymienionych przez Lovecrafta bogуw ­ pomijam tych, ktуrzy zostali stworzeni przez jego kolegуw z krgуw pisarskich, a ktуrych zaledwie imiona wymienia, podobnie jak nie zaglbiam si w opisy bogуw, ktуrych istnienie zaledwie zaznacza bez podawania jakichkolwiek cech dla nich charakterystycznych269. Bardzo moliwe, e bogowie Lovecrafta dopiero z czasem przyjmowali swoje ,,stale" cechy i w wielu opowiadaniach mamy do czynienia z istotami w pewien sposуb zrуnicowanymi, lecz o tym samym imieniu (jak Tsathoggua, ktуry w jednym utworze okrelany jest jako bezksztaltny, w innym za jako ropuchopodobny). Mimo to prуba ujednolicenia wizji take tych bogуw jest moim zdaniem istotna. Dziki temu moemy postawi granic tego, jak mona na bazie utworуw Lovecrafta rozumie i wyobraa sobie poszczegуlnych bogуw, a take unaoczni, do jak wielkich nadinterpretacji posunli si nie tylko kontynuatorzy dorobku pisarza, ale i pуniejsi jego badacze. Wymieniajc bogуw wystpujcych pod tym samym imieniem w mitologii Cthulhu, co w mitologiach naturalnych, opisuj ich w tym rozdziale wg charakterystyki Lovecrafta, niezalenie od tego, czy jego fikcja pokrywala si z rzeczywistym przedstawianiem wymienionych bуstw, czy wrcz przeciwnie. Podobnie kiedy pisz tu o ,,wiecie rzeczywistym", mam na myli wiat podobny naszemu, ktуry wystpuje w twуrczoci Lovecrafta, by odrуni go od wiata Snуw, ktуry w jego uniwersum jest zupelnie inn, na poly nierealn plaszczyzn bytu, nie za wiat, w ktуrym realnie egzystujemy. 267 Ibidem. 268 H. P. Lovecraft, List do Harolda S. Farnessa, 22 wrzenia 1932, [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, Pozna 2008, s. 374-376. H. P. Lovecraft List do Franka Belknapa Longa, 22 lutego 1931 [w:] Najlepsze opowiadania. Tom I, Pozna 2008, s. 372-3. 269 Jak demon zasiedlajcy nawiedzony dom w opowiadaniu Przeklty dom oraz pochуd bogуw egipskich z opowiadania Uwiziony wrуd faraonуw. 68
a. Azathoth270 Nazywany jest Besti Nuklearnego Chaosu271, okrelany terminami pierwotne zlo272, bezmylny demon273, lepy bуg-idiota274, arloczny275. Wlada czasem i przestrzeni276. Jego tron znajduje si w centrum nieskoczonoci277, wokуl niego tacz bliej nieokreleni, bezmylni i bezksztaltni278 Bogowie Zewntrzni w takt melodii granej na fletach i bicia bbnуw279. Przyjmuje ofiary z dzieci.280 Szerzej opisany w rozdziale 2.2.3. b. Bastet281 Bogini kotуw, dawniej czczona w staroytnym Egipcie. Koty w Krainie Snуw s wite, dlatego w miecie Ulthar nie wolno ich zabija282. Pelni rol obrocуw i przewodnikуw na pocztkowym etapie podrуy Randolpha Cartera, ktуrej celem jest odnalezienie Kadath. c. Bokrug283 Bуg ten byl czczony dziesi tysicy lat temu w miecie Ib, w krainie Mnar w wiecie Snуw. Przedstawiony w postaci ogromnego wodnego jaszczura. Mieszkacy Ib odprawiali ku niemu rytualy, gdy Ksiyc byl w kwadrze. 270 Jego imi pojawia si w opowiadania Azathoth, W poszukiwaniu nieznanego Kadath, Szepczcy w Ciemnociach, Sny w domu wiedmy, Co na progu, Duch Szalestwa. 271 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 163. 272 H. P. Lovecraft, Sny w domu wiedmy [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 451. 273 Ibidem, s. 474. 274 H. P. Lovecraft, Duch ciemnoci [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 327. 275 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 265. 276 H. P. Lovecraft, Sny w domu wiedmy [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 451. 277 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 163. 278 H. P. Lovecraft, Duch ciemnoci [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 327. 279 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 163. 280 H. P. Lovecraft, Sny w domu wiedmy [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 451. 281 Wymieniona w opowiadaniu W poszukiwaniu nieznanego Kadath. 282 Ostatnia para, ktуra dokonywala tego czynu, zostala umiercona wlanie przez nie. H. P. Lovecraft, Koty Ultharu [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 64. 283 Wymieniony w opowiadaniu Zaglada Sarnathu. 69
d. Cthulhu284 Czciowo antropoidalny, pokryty gadzi lusk, posiadajcy skrzydla i twarz peln macek285 bуg spoczywajcy obecnie w zatopionym miecie R'lyeh w najmniej dostpnej czci Pacyfiku286. Jego tajemny, ekstatyczny i heterogeniczny287 kult rozsiany jest wrуd ludzi po calej Ziemi, Cthulhu jest czczony take przez K'n-yanczykуw w ich podziemnym krуlestwie288 oraz przez Mi-Go i ich szpiegуw289. Obrzdy ku czci Cthulhu s stare jak ludzko, gdy opisywany bуg przemуwil ju do najwraliwszych z pierwszych ludzi poprzez ich sny290, lecz jego kult wrуd ludzi moe powstawa niezalenie od epoki i przekazуw kulturowych, dziki osobom, do ktуrych Cthulhu postanowil przemуwi. Jego moc jest najbardziej odczuwalna w okresie 22 III ­ 2 IV291. Wyznawcy bd czcili go tak dlugo, a nie obudzi si i nie zapanuje ponownie nad Ziemi. Stanie si to, gdy gwiazdy przyjm odpowiedni pozycj292. Czas ten latwo bdzie rozpozna, gdy ludzie wуwczas zaczn naladowa starych bogуw, wyjd poza kategori dobra i zla oraz bd plawi si w radoci, ekstazie, poczuciu wolnoci i dzy mordu293. Wg najslynniejszego dystychu z Necronomiconu jego nadejcie ma przynie kres mierci. Historia jego przybycia na Ziemi i zatonicia jego miasta zostala szerzej opisana w rozdziale 2.2.4. e. Dagon294 Bуg-ryba295, czczony dawniej przez Filistynуw296, obecnie przez cz mieszkacуw Polinezji297, mieszkacуw amerykaskiego miasta Innsmouth (zanim zostalo ono zrуwnane z ziemi przez rzd) oraz podwodnych pуl-ludzi pуl-ryby. Ofiarowuje swoim wyznawcom 284 Wymieniony w utworach Zew Cthulhu, Historia Necronomiconu, Elektryczny Kat, Wzgуrze, Koszmar w Dunwich, Szepczcy w ciemnociach, Splot Meduzy, W gуrach szalestwa, Widmo nad Innsmouth, Horror w Muzeum, Przez bramy srebrnego klucza. 285 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 205. 286 Ibidem, s. 228. 287 Ibidem, s. 212. 288 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 126. 289 H. P. Lovecraft, Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 225. 290 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 215. 291 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 200-201. 292 Ibidem, s. 213. 293 Ibidem, s. 215. 294 Wymieniony w utworach Dagon i Widmo nad Innsmouth. 295 H. P. Lovecraft, Dagon [w:] Marek Skierkowski, Niesamowite Opowieci. Klasyka powieci grozy cz.I, wyd. FOX, s. 188. 296 Ibidem. 297 H. P. Lovecraft, Widmo nad Innsmouth [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s . 408. 70
nieprzelawialne lowiska, zloto298 oraz niemiertelno poprzez przeistoczenie si w jego podwodnych czcicieli. Obrzdy ku jego czci odprawiane s dwa razy do roku ­ na pocztku maja i listopada299. f. Ghatanothoa300 Zwany te Ciemnym Bogiem301. Zostal sprowadzony na Ziemi z Yuggoth (Plutona) przez nieznan ras i ulokowany w wityni umiejscowionej na szczycie gуry Yaddith-Gho. 200 000 lat temu, ju w erze ludzi, istnial na Pacyfiku kontynent, ktуry nie zatonl tak wczenie jak R'lyeh­ James Churchward302 nazywal go Mu, bywal czasem mylony z Atlantyd303. Zamieszkujcy go ludzie skladali ofiary Ghatanothoi w obawie, by nie wyszedl ze swej kryjуwki. Bylo to szczegуlnie niebezpieczne, gdy samo spojrzenie na boga, lub nawet ujrzenie jego wizerunku, powodowalo specyficzn petryfikacj ofiary, zamieniajc jego skуr w kamie, lecz mуzg pozostawiajc ywym po wieczne czasy304. Za pewne z tego powodu nie wolno sobie nawet wyobraa tego boga305. Mimo to, w notatkach prof. Richarda H. Johnsona znajdujemy moliwy opis owego boga306 jako behemotyczn potworno, gigantyczn istot z wypustkami, trbami, oczami jak u omiornicy, na w pуl bezksztaltn, na wpуl plastyczn, czciowo pokryt lusk, czciowo pomarszczon307. Kontynent Mu ostatecznie zatonl, Ghatanathoa razem z nim, niemniej czasem jego najwysza cz, a wic gуra Yaddith-Gho, wynurza si z powierzchni oceanu, a wraz z ni prawdopodobnie sam Ghatanothoa. Von Juntz w Unausprechlichen Kulten308 relacjonuje, e znienawidzeni kaplani Ciemnego Boga po zatoniciu Mu penetrowali Egipt, Chalde, Persj, Chiny, zapomniane imperia 298 Ibidem, s. 412. 299 Ibidem, s. 409. 300 Pojawia si w utworze Z otchlani czasu. 301 H. Heald, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 67. 302 Ibidem, s. 62. 303 Ibidem, s. 71. 304 Ibidem, s. 66. 305 Ibidem, s. 72. 306 Niewiadomy profesor przechowywal w zbiorach swojego muzeum spetryfikowan ofiar Ghatanothoi. W odbiciu jego oka zobaczyl to, co zostalo opisane w dalszej czci zdania. 307 Ibidem, s. 83. 308 Ibidem, s. 64. Andrzej Ledwoyw tlumaczc to opowiadanie, pozostawil jedynie tytul Czarna Ksiga. Jest to niecislo, gdy w oryginale podane s dwa tytuly Black Book oraz Nameless Cults (H. P. Lovecraft, Hazel Heald, Out of Eons, http://hplovecraft.com/writings/texts/fiction/oa.asp z dn. 19.02.2012). Pocztkowo mona si zastanawia, czy narrator mуwi o dwуch dzielach czy o jednym z dwoma tytulami. Niemniej, drugi tytul pozwala j zidentyfikowa jako jedyne dzielo von Juntza, ktуre przewija si w cyklu Mitуw Cthulhu, wlanie Unauspechlichen Kulten. Pozycja ta nie istnieje, zostala wymylona przez przyjaciela Lovecrafta, rуwnie slynnego pisarza fantastyki, Roberta E. Howarda. Rzeczywicie wczeniej uywal on dwуch angielskich nazw na okrelenie jednej ksigi, tytul niemiecki wymylil Lovecraft (S. T. Joshi, H. P. Lovecraft. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010. s. 851). By nie wprowadza zamtu podalem nazw najczciej spotykan w cyklu Mitуw Cthulhu. 71
Semitуw w Afryce, Meksyk, Peru, byli powizani z kultem czarownic w Europie309. Mimo to jdro kultu przetrwalo, glуwnie na Dalekim Wschodzie i na wyspach Pacyfiku, stapiajc si w ezoteryczn nauk areoi310. g. Hastur311 Lovecraft wymienia Hastura trzykrotnie w swoich tekstach. Po raz pierwszy w eseju Nadnaturalny horror w literaturze streszczajc opowiadanie Roberta W. Chambersa The Yellow Sign. Jego fabula przedstawia si nastpujco: Sila zwizana z kultem Hastura, lub sam Hastur, oywia trupa cmentarnego strуa, ktуry poszukuje zwizanej z jego kultem ,,уltej pieczci". Ostatecznie oywiony strу zabija w niewyjaniony sposуb dwie osoby posiadajce уw artefakt i sam ponownie umiera.312 Lovecraft prawdopodobnie jest wiadomy, e R. W. Chambers wykorzystal boga stworzonego przez pisarza Ambroce'a Bierce'a313, calkowicie go modyfikujc. Po raz drugi314 i trzeci315 we wlasnym opowiadaniu Szepczcy w ciemnociach. Wystpuje zawsze w towarzystwie chamberowskiego ,,уltego Znaku". Niemniej, w samej narracji opowiadania w aden sposуb nie jest wyjanione kim jest Hastur. Moemy tylko wywnioskowa, e szczegуln wiedz o tym bogu maj przedstawiciele ,,rasy" Mi-Go, ktуrzy uwaaj jego kult za wrogi316. Mimo to trzeba mie na uwadze, e Hastur paradoksalne musial by do wan istot w twуrczoci Lovecrafta, gdy wstpne swуj system mitologiczny, zgodnie z sugesti Augusta Derletha, zgodzil si nazwa mitologi Hastura317. 309 H. Heald, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 71. 310 Ibidem, s. 71. 311 Pojawia si w utworze Szepczcy w ciemnociach. 312 H. P. Lovecraft, Nadnaturalny horror w literaturze, wyd. Scutum, Warszawa 2000, s. 59. 313 Warto zauway, e autor [R. W. Chamebrs] zaczerpnl wikszo imion i aluzji z opowiada Ambroce'a Bierce'a. Ibidem. 314 H. P. Lovecraft, Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 221. 315 Ibidem, s. 241. 316 Istnieje tajemniczy kult zlych ludzi (kto o tak wielkiej erudycji jak Pan zrozumie mnie, jeli powie ich z Hasturem czy уltym Znakiem), ktуry stawia sobie za cel niszczenie ich i czynienie im krzywdy tylko dlatego, e jest to wielka sila z innych obszarуw kosmicznych. Ibidem. 317 S. T. Joshi, H. P. Lovecraft. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010, s. 854. 72
h. Huitzilopotchli318 Ten bуg skromnie scharakteryzowany zostaje w opowiadaniu Przemiana Juana Romero. Na jego bazie moemy powiedzie, e Huitziloptchli egzystuje pod ziemi, w krainie pelnej plomieni319. W co najmniej jednym przypadku na sw ofiar wybral szlachetnie urodzonego Azteka320, w tym przypadku tytulowego Juana Romero, ktуry sam pdzil ku swojemu przeznaczeniu, wykrzykujc imi tego boga321. Ten przywolal go poprzez nie majc koca dziur w ziemi 322(powstala ona w amerykaskiej kopalni zlota ­ Indianin byl jej pracownikiem), z ktуrej dobywalo si pulsowanie po chwili zmieniajce si w chуralny piew i odglos bicia w bbny323. Zew byl tak silny, e ofiara nie powstrzymala si przed skoczeniem w ogie, gdzie nastpila jej bliej nieokrelona straszliwa przemiana324. Gdy kolejnego dnia znaleziono jego martwe cialo w swojej pryczy, nie tylko w kopalni zniknla otchla w ziemi, ale w jednym momencie zloa zlota calkowicie si wyczerpaly325. i. Hydra326 Kiedy Dagon zostaje nazwany ojcem, Hydra zostaje nazwa matk. Z tego moemy wywnioskowa, e jest malonk boga-ryby.327 j. Hypnos328 Nazywany jest te Wladc Snуw329. Musi by niezwykle potny, gdy jeden z bohaterуw opowiadania Hypnos, twierdzil, e zdobywajc wladz nad snami, mona zdoby wladz nad widzialnym wszechwiatem330. Gdy wspomniany protagonista prуbuje posi t moc, ciga na siebie gniew Hypnosa331. We nie, w ktуrym podjl si tej zuchwalej prуby, musial ujrze przeraliwego boga, poniewa postanawia nigdy wicej nie zasn. Pomimo zacitej walki 318 Jego imi pojawia si w utworze Przemiana Juana Romero oraz Elektryczny kat. 319 H. P. Lovecraft, Przemiana Juana Romero [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 38. 320 Ibidem, s. 32. 321 Ibidem, s. 37. 322 Ibidem, s. 35. 323 Ibidem, s. 37. 324 Ibidem, s. 38. 325 Ibidem, s. 40. 326 Jako bogini (a nie metafora lub nazwa gwiazdy) pojawia si tylko w opowiadaniu Widmo nad Innsmouth. 327 H. P. Lovecraft, Widmo nad Innsmouth [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, s. 416. 328 Jako bуg (a nie cz metafory) pojawia si w opowiadaniu Hypnos. 329 H. P. Lovecraft, Hypnos [w:] pod red. Marka Skierkowskiego, Niesamowite Opowieci. Klasyka powieci grozy cz.I, wyd. FOX, s. 118. 330 Ibidem, s. 112. 331 Ibidem, s. 113. 73
z wlasnym organizmem, nie udaje mu si wytrzyma w swoim postanowieniu, a gdy zasypia, z ze strony gwiazdozbioru Korony Pуlnocy splywa czerwono-zlote wiatlo, ktуre porywa protagonist332. Narrator opowiadania, przyjaciel nieszczsnego czlowieka, znajduje zamiast niego duplikat twarzy przyjaciela wzbogacony o subtelne atrybuty boga snуw ­ peln brod i wieniec makowy na glowie.333 k. Lilith334 Czczona przez Jezydуw w Bostonie. Objawia si naga, w fosforyzujcej postaci, z charakterystycznym dla niej szaleczym chichotem. Domaga si krwawych ofiar z dzieci, a na jej cze odbywaj si orgie335. Potrafi w trakcie rytualy oywi umarlego. Towarzysz jej inkuby, sukuby, satyry, egipany, lemury336, wielkie ropuchy, jej kurdyjscy wyznawcy, Moloch i Asztarot i wiele innych przeraajcych istot. Rytualy na jej cze odbywaj si w czerwcu. l. Nath-Hornath337 Egzystuje tylko w wiecie Snуw. Jest glуwnym bogiem Celephasis338, w miecie, gdzie jest czczony, Ooth-Nargai, czas nie istnieje (lub nie ma swojej destrukcyjnej mocy339) i panuje wieczna mlodo340. Sam bуg jest turkusowy341 i sluy mu osiemdziesiciu przystrojonych orchideami kaplanуw. 332 Ibidem, s. 117. 333 Ibidem, s. 119. 334 Pojawia si w utworze Koszmar w Red Hook. 335 Lovecraft byl bardzo purytaski, gdy chodzilo o opisywanie scen erotycznych, dlatego nie napisal wprost, co dokladnie dzialo si w trakcie obrzdуw odprawianych na cze teje bogini-demonowi. Mimo to uwanemu czytelnikowi fakt odbywania si orgii na cze Lilith nie powinien uj uwadze. Po pierwsze, w Kociele,w ktуrym odbywaly si rytualy ku czci Lilith, s ikony witych zastygle w [...] doczesnych i sardonicznych grymasach, niekiedy tak libertyskich, e nawet kto o nowoczesnych pogldach na sztuk poczulby si nieswojo, ponadto w orszaku Lilith znajduj si inkuby (demony plci mskiej napastujce seksualnie lub gwalcce kobiety) i sukuby (demony plci eskiej napastujce seksualne lub gwalcce mczyzn) taczcy z icie dionizyjsk zacitoci, baraszkujce kozly, uganiajce si take za satyrami i wielkimi ropuchami, za oywiony w trakcie rytualu trup nazwany zostaje nazwany oblubiecem Lilith. 336 Chodzi najprawdopodobniej o istoty duchowe znane z wierze rzymskich, nie za zabawne malpiatki wystpujce w Madagaskarze i Komorze, ktуre staly si podstaw do spekulacji o istnieniu zatopionego kontynentu o nazwie Lemuria. 337 Pojawia si w utworze Celephais i W poszukiwaniu nieznanego Kadath. 338 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 211. 339 Ibidem, 210. 340 H. P. Lovecraft, Celephais [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 68. 341 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 210. 74
m. Nug342 Nic o nim nie wiemy, poza faktem, e byl czczony 200 000 lat temu przez przeciwnika (lub te przeciwnikуw) Ghatanothoi343, e czcz go K'n-yanczycy w swojej krainie344, moliwe te, e jego witynie znajduj si w innych podziemnych miejscach345. Wymieniany jest zawsze razem z Yebem i Shub-Niggurath, a w dwуch przypadkach take z Yigiem. n. Nienazwany bуg majcy sw wityni w Atlantydzie346 Nie znamy imienia tego boga. Przedstawiany jest w postaci mlodzieca noszcego na glowie wieniec laurowy. Slu mu delfiny, a przynajmniej te z nich, ktуre potrafi plywa w przeraajcych glbinach bez potrzeby czerpania powietrza. Posiada moc zsylania snуw, wzbudzania ataku szalu oraz oywiania umarlych. Jego witynia, w ktуrej najprawdopodobniej mieszka, znajduje si w zatopionej Atlantydzie.347 342 Imi tego boga pojawia si w opowiadaniu Wzgуrze, Z otchlani czasu, Ostatnia Prуba. 343 H. Heald, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 67. 344 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 140 345 Adolphe de Castro, H. P. Lovecraft, The last test, http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/lt.asp z dn. 19.02.2012. 346 Brak imienia utrudnia identyfikacj, ale antyczne przedstawienie i zwizek z glbinami morskimi sugeruje, by identyfikowa go albo z Neptunem (jednake Neptun nie bywal przez Grekуw przedstawiany jako mlodzieniec), albo z lovecraftowsk wersj Nodensa (sugeruje to jego akwatyczno oraz powizanie z delfinami, ale nie pasuje tu take mlody wizerunek atlantydzkiego bуstwa), albo uzna go za osobnego boga. W tym trzecim przypadku moemy stwierdzi, e wystpuje on jedynie w opowiadaniu Temple. Warto jednak zauway, e atrybutami tene Bуg najbardziej przypomina w mitologiach antycznych nie Neptuna, ani Nodensa, a greckiego Apolla (cho ten nie byl bogiem akwatycznym). Podobnie jak on, jest przedstawiany jako mlodzieniec i slu mu delfiny, ktуre s atrybutami Apolla. Warto tu nadmieni, e Apollo pocztkowo byl najprawdopodobniej chtonicznym i mroczniejszym bogiem, za dopiero z czasem Grecy uznali go za slyncego z harmonii boga solarnego, niemale detronizujc na jego cze Heliosa, pradawnego greckiego boga sloca. Niemniej nawet przekazywane w pуniejszych czasach podania nie ukrywaly, e Apollo byl bogiem bardzo okrutnym, o czym wiadczy pochodzenie jego imienia ( ­ z gr. niszcz, zabijam) oraz chociaby mit o jego muzycznym pojedynku z satyrem Marsjaszem, koczcy si obdarciem tego drugiego ze skуry. Sam zwizek z delfinami omawianego boga nie musi oznacza nic pozytywnego. Obecnie te inteligentne morskie ssaki kojarz si nam bardzo pozytywnie (i slusznie!), lecz staroytni Grecy (mimo, e pisali te o delfinach ratujcych rozbitkуw...) wizali je z demonicznymi morskimi wami zwizanymi z silami chaosu. Samo slowo delfin wywodzi si od greckiego delfyne, czyli wowej niewiasty. 347 H. P. Lovecraft, Temple, http://hplovecraft.com/writings/texts/fiction/te.asp z dn 19.12.2012. 75
o. Nodens348 Zwany te Panem Wielkiej Otchlani349. Jest on bogiem akwatycznym. Jego rydwanem jest wielka muszla zaprzona w delfiny.350 Nodens jest starym bogiem: ma pomarszczone dlonie351, siw czupryn352, ochryply glos353, okrelany bywa terminami archaiczny354, prastary355 i niepamitany356. W wiecie Snуw slu mu nieposiadajce twarzy, czarne, nocne koszmary357. ywi si one krwi zwierzt, ktуre zabijaj wysysajc je do cna358. Porywaj zlapanych ludzi i zrzucaj ich w otchla, gdzie mog zosta poarci zarуwno przez widma, duchy, jak i przeraajcych Gugуw. Mуwi si, e nikt nie znajdzie tego, kto zostal pochwycony przez nocne koszmary359. Nodens jest wrogo ustosunkowany do Nyarlathotepa, dlatego w wiecie Snуw potrafi nawet uratowa przed nim miertelnika, wysylajc wstgi wiatla przeganiajce demoniczne bуstwo .360 p. Neptun361 Jest dziercym trуjzb, akwatycznym bogiem, ktуremu towarzysz trytony i nereidy. Przed jego pojawieniem si ,,zakwitaj zlote plomienie".362 348 Pojawia si w dwуch utworach: Dziwny, wysoki dom wrуd mgiel i W poszukiwaniu nieznanego Kadath. 349 H. P. Lovecraft, Dziwny, wysoki dom wrуd mgiel [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 290. 350 Ibidem. 351 Ibidem. 352 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 231. 353 Ibdiem. s. 267. 354 Ibidem, s. 249. 355 Ibidem, s. 256. 356 Ibidem, s. 248. 357 Ibidem. 358 Ibidem, s. 184. 359 Ibidem, s. 185. 360 Ibidem, s. 267. 361 Jako Bуg, a nie nazwa planety, pojawia si tylko w utworze Dziwny, wysoki dom wrуd mgiel. 362 H. P. Lovecraft, Dziwny, wysoki dom wrуd mgiel [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 290. 76
q. Nyarlathotep363 Nazywany te Dusz Bogуw364 (a nawet dusz wszystkich bogуw365), Wielkim Poslacem366, pelzajcym chaosem367, wyslannik Bogуw Zewntrznych368. Jest powszechnie czczony w wiecie Snуw (wyznaj go Gugowie369 oraz grzybiaste bestie z Ksiyca370), w wiecie rzeczywistym wspomaga przedstawicieli rasy Mi-Go371, za za kadym razem, gdy ukazuje si ludziom (czy to w wiecie Snуw czy w wiecie Rzeczywistym), wpdza ich w pulapk. Sluy Azathothowi i innym Bogom Zewntrznym, zapewnia mu ofiary, ktуrymi ten moe si ywi. Z jakiego powodu jest w konflikcie z Nodensem. Moe objawia si w rуnych postaciach372, take jako czlowiek. Jako jedyny z bogуw rozmawia z ludmi, uywajc ich mowy zwodzi i stara si nimi zmanipulowa na korzy swoich panуw. Ci, ktуrzy mu zawierzyli, kocz tragicznie. Gdy nie zajmuje si poslannictwem bogуw, przenosi si do podziemnych otchlani i wyje w ciemnociach w rytm szalonej muzyki fletu373. r. Oukranos374 Jego jaspisowy przybytek we wiecie Snуw nosi nazw witynia Miloci375. Do umiejscowionego w nim sanktuarium wplywa ukrytymi kanalami rzeka noszca to samo imi. Z wntrza sanktuariуw wydobywa si nocami cichy piew ­ narrator W poszukiwaniu nieznanego Kadath nie rozstrzyga, czy piewa to sam bуg czy jego tajemni kaplani.376 363 Jego imi pojawia si w utworach Nyarlathotep, Szczury w murach, W poszukiwaniu nieznanego Kadath, The last test, Wzgуrze, Sny w domu wiedmy, Cie poza czasu i Duch Ciemnoci. 364 H. P. Lovecraft, Nyarlathotep [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 86. 365 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 214. 366 Ibidem, s. 211. 367 H. P. Lovecraft, Nyarlathotep [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 83. 368 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 174. Do Bogуw Zewntrznych zaliczany jest Azathoth i ci, ktуrzy tacz wokуl jego tronu. 369 Ibidem, s. 195, 370 Ibidem, s. 257 371 H. P. Lovecraft Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 225. 372 Z tego te powodu bywa nazywany bogiem bez oblicza. H. P. Lovecraft, Szczury w murach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 47. 373 Ibidem. 374 Jako bуg pojawia si tylko w opowiadaniu W poszukiwaniu nieznanego Kadath, jako rzeka o tej samej nazwie ktуra wplywa do jego wityni pojawia si rуwnie w utworach Srebrny Klucz i Poprzez Bramy Srebrnego Klucza. 375 Ibidem, s. 205. 376 Ibidem, s. 206. 77
s. Rhan-tegoth377 Bуg ten jest calkowicie materialny, dwukrotnie wyszy od czlowieka, posiadajcy troje oczu, ssawk zamiast ust, skrzela, owalny korpus oraz sze wowatych koczynach zakoczonych szczypcami. Cale jego cialo pokryte jest drobnymi ssawkami. Przez wieku przebywal zahibernowany na Alasce, gdzie zostal odnaleziony przez amerykaskiego okultyst i artyst. Zostal sprowadzony do Londynu i od tamtego czasu spoczywa w podziemiach muzeum figur woskowych. Stale domaga si ofiar, ktуrych krew calkowicie wysysa. Okrzykom na cze tego boga towarzysz zawolania do Shub-Niggurath378 t. Shub-Niggurath379 Nazywana take Czarn Koz z Lasu z Tysicem Mlodych380. Jej partnerem jest najprawdopodobniej Yog-Sothoth381. K'n-yanczycy uwaali j za bogini plodnoci, Matk Wszystkiego382. Jej drugie imi rzeczywicie sugeruje tak funkcj. Lovecraft opisywal j jako diabelsk, podobn do chmury istot.383 Mimo takiego okrelenia prehistoryczny przeciwnik Ghatanothoi byl wlanie arcykaplanem Shub-Niggurath i stranikiem miedzianej wityni Kozy z Tysicem Mlodych384. Mi-Go i ludzie, ktуrzy im slu, skladaj jej ofiary (lub deklaruj si to robi) w nocy na przelomie kwietnia i maja385. Wielu protagonistуw i antagonistуw wykrzykuje nagle, w potoku nie zawsze zrozumialych slуw, inkantacj Iд Shub-Niggurath!. Nie wiadomo, czy robi to przymuszeni jaki impulsem, czy w ten sposуb zaznaczaj konotacj owej bogini z innymi przeraliwymi istotami. Jeli prawdziwa jest ta druga opcja, Shub-Niggurath zwizana jest z jam, w ktуrej obecnie przebywaj shoghoty386, jest te w jaki sposуb zwizana z Ran-Tegoth. 377 Pojawia si tylko w utworze Horror in the museum. 378 H. Heald, H. P. Lovecraft, The Horror in the Museum, http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/hm.asp z dn. 19.12.2012. 379 Imi tej bogini pojawia si w utworach The last test, Koszmar w Dunwich, Wzgуrze, Splot Meduzy, Szepczcy w Ciemnociach, The Horror in the Museum, Z otchlani czasu, Co na progu. 380 H. P. Lovecraft, Koszmar z Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 148. 381 H. P. Lovecraft, Koszmar w Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 148, przypis 68 autorstwa S. T. Joshiego. 382 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 140. 383 H. P. Lovecraft, Koszmar w Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 148, przypis 68 autorstwa S. T. Joshiego. 384 H. Head, H. P. Lovecraft, Z otchlani czasu [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 67 385 Nieznany z imienia kaplan przewodzcy ceremonii dla Mi-Go w noc Walpurgii wykrzykuje slowa: [...] obfito dla Czarnej Kozy z lasуw !a! Shub-Niggurath! Koza z Tysicem Mlodych! H. P. Lovecraft, Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 225. 386 H. P. Lovecraft, Co na progu [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 356. 78
u. Tirawa387 Indianie wierz, e jest on ojcem wszystkich ludzi388 i jednym z K-n-yanczykуw389. Nie wiadomo, czy w lovecraftowskim uniwersum bуg ten istnieje tylko w umyslach rdzennych Amerykanуw, czy te realnie egzystuje ­ cho najbardziej prawdopodobna wydaje si pierwsza opcja. v. Tsathoggua390 Bуstwo to zostalo wymylone przez przyjaciela Lovecrafta Clarka Ashtona Smitha391. Musialo niesamowicie przypa mu do gustu, skoro wymienil je w co najmniej siedmiu opowiadaniach. Tsathoggua jest czarny392, nie posiada ksztaltуw393, cho K'n-yanczycy nazywali go ropuchopodonym bogiem czerwonego wiata394. Pierwsi wyznawcy tego boga na Ziemi nie byli ludmi395, wyznawali go ,,kudlaci przedludzie" w Hiberborei396, K'n-yanczycy397, czcz go Mi-Go oraz ich ziemscy sludzy398. w. Yig399 Zwany jest te Bogiem-Wem i pуl-ludzkim ojcem wy400. K'nyanczycy przedstawiaj go w postaci znakomicie wymodelowanego wa401 lub na wpуl antropomorficznego wa402. To na 387 Jego imi pojawia si w utworach Wzgуrze oraz The Curse of Yig. 388 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 102. 389 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 103. 390 Wymieniony w utworach Wzgуrze, The Horror in the Museum, Z otchlani czasu, Szepczcy w ciemnociach, W gуrach szalestwa, Przez bram srebrnego klucza i Cie spoza czasu. 391 H. P. Lovecraft, Nadnaturalny horror w literaturze, wyd. Scutum, Warszawa 2000, s. 60. 392 H. Head, H. P. Lovecraft, Z otchlani czasu [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 65. 393 H. P. Lovecraft, W gуrach szalestwa [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 269. Warto w tym miejscu zaznaczy, e to wyobraenie Lovecrafta, nie Clarka Ashtona Smitha, ktуry w opowiadaniu The Seven Geases nadal jak najbardziej widzialne ksztalty wymylonemu przez siebie bуstwu. 394 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 131. 395 Ibidem, s. 245. 396 H. P. Lovecraft, Cie spoza czasu [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 525. Hi 397 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 135-136.. 398 H. P. Lovecraft, Szepczcy w ciemnociach [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 225. 399 Wymieniony w opowiadaniach Wzgуrze, The Curse of Yig, Szepczcy w ciemnociach, Z otchlani czasu, Elektryczny Kat. 400 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, The Curse of Yig [w:] http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/cy.asp z dn 19.02.2012. 401 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, Wzgуrze [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 103. 402 Ibidem, s. 109. 79
jego bazie Indianie Mezoamerykascy stworzyli bogуw Kukulcana i Quetzalcoatla403. 200 000 lat temu czcila go cz mieszkacуw kontynentu Mu (ktуrzy dodatkowo uwaali go za boga przychylnego czlowiekowi404), obecnie oddaj mu cze Indianie pуlnocnoamerykascy plemion Pawnee, Wichita i Caddo, 500 lat temu (prawdopodobnie po dzi dzie) czcili go jako jednego ze swoich glуwnych bogуw K'n-yaniczycy (pewnie dlatego w ich krainie yje mrowie wy405). Yig zabronil zabijania jakichkolwiek wy. Jeli w rejonie, gdzie jest czczony, kto zlamie to tabu, zostanie zeslana na niego kltwa Yiga. Bуg zele na niego tak wiele grzechotnikуw, e poksany czlowiek moe eksplodowa z nadmiaru toksyn lub zostanie pokryty tak iloci wrzodуw, e sam bdzie wyglda jak pуl-czlowiek, pуl-w. Co gorsza, jeli kltwa Yiga padnie na ciarn kobiet, jej dziecko przemieni si kreatur bdc pуl-czlowiekiem, pуl-wem.406 K'n-yaniczycy skladali Yigowi ofiary (najprawdopodobniej ludzkie) i urzdzali na jego cze orgie407. Indianie z plemion Pawnee, Wichita i Caddo odprawiaj co jesie rytualy, by odegna nadzwyczajnie glodnego wуwczas boga: graj na bbnach nieprzerwanie przez caly sierpie, wrzesie i padziernik. Take w tym okresie szamani ofiarowuj Yigowi ziarna kukurydzy i wykonuj glone, rytualne tace408, wzywajc na ratunek przed nim Tiraw. x. Yeb409 Nie wiemy nic o tym bogu, poza faktem, e byl czczony 200 000 lat temu przez przeciwnika (lub te przeciwnikуw) Ghatanothoi410, e czcz go K'n-yanczycy pod ziemi411, moliwe te jego witynie znajduj si w innych miejscach pod ziemi ni K'n-yan412. Wymieniany jest zawsze razem z Nugiem i Shub-Niggurath, a w dwуch przypadkach take z Yigiem. 403 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, The Curse of Yig [w:] http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/cy.asp z dn 19.02.2012. 404 H. Heald, H. P Lovecraft, Z otchlani czasu [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 67. 405 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, Wzgуrze [w:] Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszawa 2004, s. 121. 406 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, The Curse of Yig [w:] http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/cy.asp z dn 19.02.2012. 407 Ibidem, s. 131. 408 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, The Curse of Yig [w:] http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/cy.asp z dn 19.02.2012. 409 Imi tego boga pojawia si w opowiadaniu Wzgуrze, Z otchlani czasu, Ostatnia Prуba. 410 H. Heald, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 67. 411 Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, op. cit., s. 140. 412 Adolphe de Castro, H. P. Lovecraft, The last test, http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/lt.asp z dn. 19.02.2012. 80
y. Yog-Sothoth413 Obok Azathotha jest najpotniejszym bogiem, lecz o ile ten pierwszy jest uosobieniem chaosu i destrukcji, wszechwiedzcy Yog-Sothoth jest ucielenieniem wszystkich wymiarуw wszystkich wszechwiatуw i prawdopodobnie wznosi si ponad nie414. Jeli Yog-Sothoth jest istot, ktуr Randolph Carter spotkal, przechodzc przez dwie Bramy Srebrnego Klucza (a tak bohater sugeruje), to zrozumienie prawdziwej natury wszechwiata, ostateczne owiecenie, moliwe jest tylko przez niego. ,,Szalony" Abdul Alhazred zapisal w swoim Necronomiconie, e ,,Yog-Sothoth" zna bram, ,,Yog-Sothoth" jest wlanie bram, Yog-Sothoth jest kluczem i stranikiem tej bramy. Przeszlo, teraniejszo i przyszlo skupiaj si w ,,Yog-Sothocie". On wie, skd Dawne Istoty przedostaly si w przeszlo, wie te, gdzie si przedostan w przyszlo. Zna te miejsca na ziemi, po ktуrych kryly, po ktуrych wci kr, i wie, dlaczego nikt Ich dostrzec nie moe415. Jego wszechwiedza i fakt zawierania przez niego wszystkich wymiarуw bynajmniej nie oznacza, e jest istot pikn, dobr. W Koszmarze z Duwnich zapladnia albinosk Lavin Wheatley, ktуra rodzi dwуch jego synуw. Ten bardziej ludzki rozwijal si nad wyraz szybko, byl piekielnie inteligentny, paral si czarn magi, bali si go ludzie, nienawidzily psy, bez skrupulуw zloyl wlasn matk w ofierze416, mial szpetn twarz, cho dyl do doskonaloci pod wzgldem ubioru i zachowaniu ladu, planowal zmie ludzko z powierzchni ziemi.417 Drugi z nich byl niewidzialny, domagal si krwawych ofiar, a kiedy ich nie dostal, niszczyl cale gospodarstwa, zabijajc wszystko, co si w nich znajdywalo. Sam Yog-Sothoth domaga si od swoich wyznawcуw krwawych ofiar z bydla418. Take moc Yog-Sothotha pomogla sadystycznemu, podlemu i wyrachowanemu Josephowi Curwenowi wskrzesza zmarlych, po to, by ten mуgl torturami wydobywa z nich informacje. Nie oznacza to te, e Yog-Sothoth zawsze jest uwaany za istot zl. Robert Lake prуbuje si uratowa przed niechybn mierci, wzywajc go na pomoc419 (cho ten bуg nie wysluchal jego proby). 413 Imi tego boga pojawia si w powieci Przypadek Charlesa Dextera Warda, w eseju Historia Necronomiconu, oraz w opowiadaniach Koszmar w Dunwich, Elektryczny Kat, Szepczcy w ciemnociach, W Gуrach Szalestwa, Horror w muzeum, Poprzez Bramy Srebrnego Klucza, Duch Ciemnoci. 414 Uylem slowa prawdopodobnie gdy takie cechy posiada istota, ktуra ujawnila Randolphowi Carterowi natur wszechwiata. Protagonista sugeruje wуwczas, e by moe owym Absolutem jest to, co tajemne ziemskie kulty nazywaj Yog-Sothoth. H. P. Lovecraft, E. Hoffman Price, Przez bram srebrnego klucza [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008 s. 495. 415 H. P. Lovecraft, Koszmar z Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 146. 416 Ibidem, s. 150. 417 Ibidem, s. 170. 418 Ibidem, s. 139. 419 H. P. Lovecraft, Duch Ciemnoci [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 334. 81
Jak nauczal Cartera bуg, ktуrego spotkal poza dwiema Bramami Srebrnego Klucza (a wic prawdopodobnie sam Yog-Sothoth), Czlowiek Prawdy znajduje si poza dobrem i zlem420, wic i ten bуg nie jest ograniczony naszymi etycznymi i teleologicznymi kategoriami. Za pewne dlatego moe by rуdlem owiecenie, obiektem, ktуrego przywoluje si w potrzebie, jak i rуdlem najgorszych z moliwych koszmarуw oraz pomocnikiem najgorszych z istot. Nie interesuj go ani sukcesy, ani poraki, jest poza tymi kategoriami. Za pewne dlatego pozwala na umiercenie swoich dwуch plugawych synуw. Yog-Sothoth jest istot bytujc w tak odmiennym wiecie, e jej wizualne objawienie w naszych czterech wymiarach w aden sposуb nie oddaje jego potgi. George Rogers przedstawil tego boga za pomoc woskowej figury przedstawiajcej skupisko opalizujcych kul421. 2. 2. 9. wiat Snуw Lovecraft rozrуnial zwykle, banalne sny, ktуre s spaczonymi odbiciami codziennoci422 od tych rzadkich snуw poza snami, nie przydarzajcym si pragmatykom, ale raz czy dwa na cale ycie423, ludziom obdarzonym nadzwyczajn wyobrani424. wiat Snуw jest niezwykle istotny dla Lovecrafta i nie jest zupelnie oderwany od wiata rzeczywistego. Po pierwsze, cz bogуw (Azathoth, Nyarlathotep, Nodens, Hypnos) i istot (ghoule) egzystujcych w wiecie Snуw, istnieje take w wiecie rzeczywistym, za wlanie w wiecie Snуw latwiej (i nieznacznie bezpieczniej) si do nich zbliy. Po drugie, sny mog sta si bram, za pomoc ktуrej przekracza si czas i przestrze, dochodzc do realnie istniejcych innych wiatуw (jak w opowiadaniu Ex Oblivione, Sny w domu wiedmy). Po trzecie, za porednictwem snуw mona dotrze do rzeczywicie istniejcych miejsc, ktуre dla czlowieka s nieosigalne (kraina Leng, jako niedostpne regiony Antartkydy, Kadath jako najwysze szyty tego kontynentu i ciemna strona Ksiyca). Po czwarte, wydarzenia majce miejsce we nie, mog take dzia si w rzeczywistoci (jak w opowiadaniu Sny w domu wiedmy). W twуrczoci Lovecrafta tylko ignoranci nie zwracaj uwagi na niezwykle sny, za prawdziwi mistycy potrafi wykorzysta je jako narzdzie do zdobywania wiedzy425. 420 H. P. Lovecraft, E. Hoffman Price, op. cit., wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 498. 421 H. Heald, H. P. Lovecraft, The Horror in the Museum, http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/hm.asp z dn. 19.12.2012. 422 H. P. Lovecraft, Srerbny Klucz [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 274. 423 W innych opowiadaniach dowiadujemy si, e niektуrym, jak Randolphowi Carterowi, znacznie czciej. 424 H. P. Lovecraf, Hypnos [w:] Marek Skierkowski, Niesamowite Opowieci. Klasyka powieci grozy cz.I, wyd. FOX, s. 110. 425 Pan Aspinwall nieslusznie drwi ze znaczenia snуw. [...] Moje sny oraz pewne szczegуlne rуdla informacji wyjawily mi prawd, ktуra dla was pozostanie dotd nieznana. H. P. Lovecraft, E. Hoffman Price, op. cit., wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008 s. 488. 82
2. 2. 10. Inni bogowi, inne istoty, inne wiaty. W poniszym podrozdziale oczywicie nie przedstawilem wszystkich moliwych istot, bogуw czy wiatуw kreowanych przez Lovecrafta ­ skupilem si jedynie na najbardziej istotnych. Zarуwno niezbadane rejony planety Ziemi, kosmos, inne wymiary, przestrzenie midzywymiarowe i pozawymiarowe kryj cale rzesz istot bynajmniej nie gorszych jakociowo od czlowieka ­ za to moliwe, e mu bezporednio zagraajcych. A jest ich wiele rodzajуw, niektуre rуne zupelnie od ludzkiego wizerunku, nie posiadajce wzroku ani ciala. Kr niewidzialne i ohydne w bezludnych miejscach, w ktуrych kiedy wypowiedziane zostaly slowa i odbyly si rytualne obrzdy w odpowiednim dla nich czasie. Wiatr szemrze w rytm Ich glosуw, a ziemia szepcze, wiadoma Ich obecnoci. Lami lasy, niszcz miasta, ale niechaj lasy ani miasta nie dostrzegaj rki, ktуra je smaga. [...] Na lodowatej pustyni Poludnia i zatopionych wyspach Oceanu znajduj si kamienie, na ktуrych wyryte s Ich pieczcie [...]. Ich dlo jest przy waszych gardlach, a mimo to nie widzicie Ich. Domostwo Ich jest nawet na dobrze strzeonym progu waszego domu.426 2. 3. Mitologia Cthulhu w ujciu Augusta Derletha i nastpnych kontynuatorуw Lovecrafta Po mierci Howarda Phillipsa Lovecrafta w roku 1937 August Derleth zajl si promowaniem i wydawaniem dziel swojego zmarlego przyjaciela. W znacznej mierze to on wypromowal twуrczo Lovecrafta, wydajc jego dziela wlasnym sumptem w postaci ksiek, ktуre odniosly komercyjny sukces i tym samym znacznie poszerzyl krg jego czytelnikуw. A do swojej mierci prowadzil wydawnictwo Arkham House i mialo mona powiedzie, e wystpowanie mitologii Lovecrafta zarуwno w kulturze popularnej, jak i okultyzmie jest w duej mierze mierze jego zaslug. Niemniej, liczc od roku 1945 zaczl posuwa si do pewnych naduy427. Poczl wydawa ,,dziela wspуlne" jego i Lovecrafta, co prawie na pewno ograniczylo si do korzystania z przetworzonego uniwersum Lovecrafta przy pisaniu wlasnych powieci i opowiada. Innymi slowy Derleth, przypisujc cz swojej twуrczoci zmarlemu przyjacielowi, dopucil si falszerstwa i w ten sposуb zaczl promowa wlasn wizj jego mitologii jako wizj Lovecrafta. Jej sedno strecil w jednym zdaniu: Mitologia ta, tak jak ja j rozumiem, pokrуtce wyglda nastpujco: Staroytni czy te Pradawni rzdzili wszechwiatem ­ przeciwko ich wladzy zbuntowal si zly Cthulhu, Hastur Nieopisany etc., ktуre to istoty zrodzily lud Tcho-Tcho i inne oddajce im 426 H. P. Lovecraft, Koszmar z Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 148. 427 S. T. Joshi, H. P. Lovecraft. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010, s. 1071. 83
cze stworzenia428. Pуniej zmieni ,,Staroytnych czy te Pradawnych" w ,,Starszych Bogуw". Od razu wida dopisane przez Derletha elementy: bunt przeciwko prawowitym bogom, walk dwуch opozycyjnych grup bogуw, ktуra, jak si okae, jest walk dobra (reprezentowanego przez Starszych Bogуw) ze zlem (reprezentowanego przez Cthulhu i jego wit, ktуrzy zostan nazwani Wielkimi Przedwiecznymi). Nic dziwnego, e Derleth twierdzil, i ,,odkryl" analogi midzy Mitologi Cthulhu a mitologi chrzecijask. Clark Ashton Smith, przyjaciel zarуwno Lovecrafta, jak i Derletha, zwrуcil uwag na nadinterpretacje tego drugiego. W licie do niego napisal: Pogld przyrуwnania mitologii Cthulhu do mitologii chrzecijaskiej rzeczywicie moe by interesujcy [...]. Jednake wydaje mi si, e nie ma adnej wzmianki o ,,wygnaniu" Cthulhu i jego towarzyszy w ,,Zewie".429 Ten jednak obnaeniem dodanych przez siebie elementуw si nie przejl, dalej je promowal jako pomysl Lovecrafta i przez lata uchodzil za autorytet w sprawie jego mitologii. Jego pomysly na systematyzacj Mitologii Cthulhu przyjmowaly te bardziej kuriozaln form. Skoro wyznaczenie bliszych relacji pokrewiestwa midzy bogami bylo raczej niemoliwe bez bijcej po oczach nadinterpretacji, postanowil usystematyzowa bogуw podlug ywiolуw, tak ja zrobil to z helleskimi bogami staroytny rzymski pisarz Sallustius430, a za nim dziewitnastowieczni teozofowie431. Cthulhu zostal uznany za reprezentacj ywiolu wodnego, Nyarlathothep ywiolu ziemi, za Hastur ywiolu powietrza. Jak nie trudno zauway, Dertleth w mitologii Lovecrafta nie odnalazl ywiolu ognia, wic, jak to okrelil ironicznie Joshi, pospieszyl na ratunek swojemu przyjacielowi, tworzc boga ognia, Cthug.432 Nie wspominajc ju o tym, e takie kategoryzowanie lovecraftowskich bogуw jest calkowicie arbitralne433, Derleth zupelnie w tej klasyfikacji pominl najwaniejszych i najpotniejszych bogуw lovecraftowskiego panteonu: Azathota i Yog-Sothotha. 428 Ibidem, s. 1072. 429 Ibidem, s. 1073. 430 We can also discern their various spheres: to Hestia belongs the Earth, to Poseidon water, to Hera air, to Hephaistos fire. Sallustius, On the Gods and the World, http://www.sacred-texts.com/cla/fsgr/fsgr10.htm z dn. 19.12.2012, tlum. z laciny na angielski Gilberta Murraia. 431 The Gods of the elements, Athena (air), Poseidon (water), Hephaistos (fire), and Demeter (earth), are among the greatest, and are close to the throne, having universal sway, inasmuch as their empire is universal. Anna Kingsford Consering the Greek Mysteries [w:] Clothe with the Sun, http://www.sacredtexts.com/wmn/cws/cws22.htm z dn. 19.12.2012. 432 S. T. Joshi, op. cit., s. 684. 433 Nie mуwic ju o tym, jak bardzo bldne. Lovecraft w Gуrach Szalestwa omiornicowate potomstwo Cthulhu wyranie nazywa istotami ldowymi. Ciko tak pogodzi fakt uznania Cthulhu za ywiol wodny, skoro przybyl on z kosmosu. Uzna Nyarlathotepa za ywiol ziemi, tylko dlatego, e w jednym opowiadaniu (Szczury w murach) umiejscowiono jego legowisko pod ziemi rуwnie wydaje si bezzasadne. Z kolei uznanie Hastura, ktуrego Lovecraft ledwo wymienil w jednym opowiadaniu, rуwnie brzmi niedorzecznie. 84
Jednak najwikszym naduyciem Derletha (ktуre za pewne najsilniej przyczynil si do wypromowania Mitologii Cthulhu w niektуrych rodowiskach okultystycznych) bylo przypisanie poniszego ,,cytatu" Lovecraftowi: Wszystkie moje opowiadania, cho niepowizane ze sob, oparte s na podstawowej wiedzy i legendach, e nasz wiat niegdy zamieszkiwala inna rasa, ktуra poprzez praktykowanie czarnej magii utracila sw pozycj i zostala wydalona ze swych siedzib, jednak czeka w ukryciu poza granicami naszego poznania, gotowa do ponownego przejcia wladzy na ziemi.434 Ksztaltowanie, tworzenie i modyfikacja Mitologii Cthulhu trwa nadal, nie tylko za spraw Derletha, nieraz doprowadza ona do znacznej zmiany wzgldem stanu pierwotnego. Czasem rzeczywicie budzi ono zdziwienie i moe rodzi irytacj. Przykladowo, Derleth z nieopisanego Hastura, uczynil omiornicowat kopi Cthulhu435, a Charles Stross ulokowal R'lyeh nie na Pacyfiku, a na dnie... Baltyku436. Joshi deprecjonowal calkowicie to mitotwуrcze zjawisko, nawet posuwajc si do nazwania go ,,haniebnym"437. Mimo to, osobicie nie uwaam tego ani za wad, ani za zalet, a za cech mitologii, ktуra si rozwija i dy do adaptowania si do nowych warunkуw kulturowych (take rуnorodnych, gdy jej wspуlczeni twуrcy, mieszkaj na calym wiecie). Przykladowo, jednym z wanych elementуw systemu mitycznego Lovecrafta (co wyka szerzej w rozdziel trzecim) bylo przypisanie wszystkich niebialych ludzkich ras do sil chaosu. Kultywuj oni krwawe rytualy i oddaj cze niebezpiecznym bogom, mogcym przez to zniszczy ludzko i ycie na ziemi. Jawnie rasistowski wydwik takiego konceptu zostal odrzucony przez przewaajc wikszo nastpujcych po nim twуrcуw mitуw Cthulhu. I tak np. w interaktywnej powieci Zaginiony autorstwa Beniamina Muszyskiego, ktуra jest kontynuacj Widma nad Innsmouth Lovecrafta, glуwnym bohaterem przeciwstawiajcym si wyznawcom Dagona jest Afroamerykaninem438. 434 Ibidem, s. 685. 435 Sandy Petersen i Lynn Willis, Zew Cthulhu, wyd. Mag, Warszawa 1998, s. 167. 436 C. Stross. A Colder War, 1997. 437 S. T. Joshi, op. cit., s. 1071. 438 Beniamin Muszyski, Zaginiony, Wydawnictwo Wielokrotnego Wyboru, Chojnice 2011. 85
Rozdzial III. Analiza w ujciu antropologii strukturalistycznej Lйvi-Straussa Niniejszy rozdzial chcialbym powici na poddanie Mitologii Cthulhu analizie strukturalistycznej metod C. Lйvi-Straussa na plaszczynie geograficzno-kosmologicznej, chronologicznej, socjologicznej i epistemologiczno-aksjologicznej, a nastpnie na tej bazie wycign wnioski na temat struktury, w ktуr wpisana jest mitologia Lovecrafta. 3. 1. Charakterystyka epoki, rodowiska Lovecrafta i oddzialywa tych dwуch czynnikуw na niego Krуtka charakterystyka epoki, w ktуrej yl Howard Phillips Lovecraft, jak i rodowiska w ktуrym si wychowal i to, jak te czynniki uksztaltowaly jego pogldy, jest do wana, by naleycie odczyta struktury przekazywane w jego mitologii. Lovecraft czul si w pelni nowoangielskim i regionalnym patriot (cho z pewnoci nie amerykaskim439). W jednym ze swoich listуw uyl nawet sformulowania Providence to ja440, ktуre pуniej jego milonicy wyryj mu na grobie. Cho poznawal histori i ledzil odkrycia i biece wydarzenia calego wiata, nigdy nie wyjechal poza Ameryk (cho mial moliwo odbycia podrуy do Europy). H. P. L. uznawal wyszo Anglosasуw i ,,Aryjczykуw" nad innymi nacjami i rasami. Bylo to podejcie do charakterystyczne dla jego epoki. W roku 1917 powstal najdroszy film przedwojennej amerykaskiej kinematografii441, The Birth of a Nation, ktуry byla adaptacj powieci Thomasa F. Dixona. The Clansman (1905 r.). Opowiadal on histori Ku Klux Klanu, ktуry byl w nim gloryfikowany (a nawet uznawany za organizacj jednoczc Jankesуw i Poludniowcуw!), za Afroamerykanуw przedstawial jako notorycznych gwalcicieli, mordercуw, tchуrzy i jednostki, ktуre nie potrafi si ucywilizowa. Po premierze tego filmu powstal tzw. drugi Ku Klux Klan, uznawany za jeszcze bardziej radykalny ni pierwszy. Cho Lovecraft nie naleal do KKK od mlodoci przejawial rasistowskie uprzedzenia, ktуre dopiero na pod koniec jego ycia zaczynaly slabn, lecz nigdy w pelni nie przeminly. Moemy przypuszcza, e podobny ksenofobiczny schemat mylowy przejawiali rodzice Lovecrafta, cho niewiele wiemy na temat tego, czy mieli rуwnie radykalne pomysly na 439 Lovecraft od wczesnych lat mlodoci identyfikowal si z torysami, ktуrzy w czasie wojny o niepodleglo Stanуw Zjednoczonych stawali po stronie Wielkiej Brytanii. S. T. Joshi, H. P. Lovecraft. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010, s. 26. 440 S. T. Joshi, op. cit., s. 663. 441 Kosztowal 110 000$. 86
rozwizanie ,,problemu rasowego" jak ich syn. Jego matce, Susie tak bardzo zalealo na jak najbielszym odcieniu skуry, e aby go osign, podobno posunla si do spoywania arszeniku442. Z kolei w karcie medycznej jego ojca, gdy ten umieral jako szaleniec wyniszczony przez kil443, mona znale wzmiank, e mial urojenie dot. mczyzn, ktуrzy rzekomo gwalcili jego on444, z czego jeden, co tak wyranie podkrelal, e zostal to wpisane w jego karcie medycznej, to murzyn. S. T. Joshi stawia tez, e gdy Lovecraft oenil si z Soni Greene, ydуwk, jego ciotki nie aprobowaly tego malestwa, o czym Lovecraft doskonale wiedzial (jego rodzicie ju wуwczas nie yli). Najlepiej wiadczy o tym fakt, e cho byly najbliszymi czlonkami jego rodziny, nie zaprosil ich na lub.445 Warto te zrozumie, jak gwaltownie zmieniala si wizja wiata w epoce Lovecrafta. W wiecie rozwijajcej si nauki zarуwno nasza planeta, jak i sam czlowiek, przestaly by postrzegane jako najdoniolejsze elementy wszechwiata, a subiektywnie percypowana przez nas czas i przestrze stracily status niepodwaalnych. Oczywicie nie wszyscy owe odkrycia rozumieli, a tym bardziej je akceptowali, lecz sam Lovecraft w pelni popieral odkrycia Karola Darwin, cenil filozofi Nietzschego446, zaakceptowal odkrycia Einsteina i odwolywal si do niego w swojej twуrczoci, za teorie Freuda, cho z jeszcze wikszym trudem447, rуwnie przyjmowal448. Atak przypuszczony przez Nietzschego w stron religii nie byl pierwszym w historii, ale w epoce Lovecrafta do znaczcym, dodatkowo spotgowanym przez napicie na linii ewolucjonistуw i kreacjonistуw (jak znaczce bylo to napicia dowodzi choby Malpi proces, w ktуrym nauczyciel J. T. Scopes zostal oskarony i skazany na grzywn za nauk ewolucji w szkolach). Lovecraft wykazywal swoj pogard dla kontestujcej nauk formy religii. W licie do Roberta E. Howarda stwierdzil: Teoretycznie jestem agnostykiem, jednak ze wzgldu na obecno 442 S. T. Joshi, H. P. Lovecrafy. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010, s. 20. 443 Wуwczas nie wiedziano jeszcze, e syfilis powoduje szalestwo. 444 Co prawda miewal on czciej wizj mczyzn gwalccych jego on i jedynie w notatce medycznej z 1893 roku pojawia si szczegуlowa informacja, e jednym z gwalcicieli jest Murzyn. Cala sprawa robi si bardziej zastanawiajca, jeli to zdarzenie porуwnamy z fabul opowiadania Medusa's Coil, w ktуrym wlanie zwrotem akcji, ktуry miala najbardziej budzi groz, jest odkrycie przez glуwnego bohatera, i oenil si z z kobiet demonem, lami, gorgon ­ lecz ta cz jej natury nie jest ,,najgorsza", kocow groz okazuje si fakt, i ta kobieta byla Murzynk H. P. Lovecraft, Medusa Coil, [w:] http://en.wikisource.org/wiki/Medusa%27s_Coil/full z dn. 19.02.2012. Cho to opowiadanie zostalo w duej mierze zmienione przed Derletha, zostaly odkryte notatki Lovecrafta, ktуre potwierdzaj, e wlanie to niezrozumiale rasistowskie zakoczenie, mialo ostatecznie tworzy atmosfer grozy. S. T. Joshi, op. cit., s. 799. 445 Ibidem, s. 554. 446 Byl nawet autorem eseju Nietzcheism and Realism. 447 Lovecraft posunl si nawet do trzykrotnego zniewaenia Freuda, w tym raz okrelajc go mianem ,,wiedeskiego szarlatana". M. Houellebecq, H. P. Lovecraft. Przeciw wiatu, przeciw yciu, wydawnictwo WAB, Warszawa 2007, s. 64. 448 S. T. Joshi, op. cit., s. 355. 87
racjonalnego rozumowania w mych argumentach naleny mnie wstpnie zakwalifikowa jako ateist449. Uznawal jednake potrzeb istnienia religii jako takiej. W licie do Woodburna Harrisa pisze: Moim zdaniem religia wci jest zjawiskiem uytecznym dla calej tej trzody, pomagajcym jej odpowiednio si prowadzi, dajcym spor doz spelnienia, ktуrego nie byliby w stanie czerpa skdind.450 Warto take w tym miejscu przypomnie, e Lovecraft uznawal mimo wszystko sam racjonalizm za niebezpieczny, o czym szerzej pisalem w rozdziale 2.2.1. Lovecraft mimo swojego poparcia dla Nietzschego nie byl w adnym stopniu rewolucjonist (w adnym rozumieniu tego slowa). Interesowalo go zachowanie ustalonego ladu, co podkrelal, wydajc nawet pismo zatytulowane Conservative. Nie jest to bardzo zdumiewajce, gdy wemiemy pod uwag fakt, e okres twуrczoci Lovecrafta pokrywal si z trwaniem tzw. Red Scare, czyli lku przed anarchistycznymi i komunistycznymi radykalami, ktуrzy nie tylko wzniecali rozruchy, ale take w imi idei ,,ruszenia z posad bryly wiata" rozsylali urzdnikom bomby, napadali na banki i dokonywali innych kryminalnych, take krwawych, czynуw. Take w tym okresie trwal jeden z najslynniejszych procesуw wszech czasуw, anarchistуw Sacco i Vanzettiego oskaronych o napad na bankowy pancerny samochуd i zabуjstwo stranikуw. Nie bez znaczenia dla amerykaskich nastrojуw epoki byl fakt, e obaj oskareni (pуniej skazani na mier) byli imigrantami451. Okres pierwszej polowy XX wieku byl niezwykle burzliwy i rewolucyjny, zarуwno ze wzgldu na zniknicie wszystkich wikszych bialych plam na mapie, tworzenie nowych rodkуw transportu, naukowe odkrycia, blyskawiczny postp technologiczny, wysunicie nowych, nierzadko agresywnych ideologii i nurtуw mylowych i zmian struktury spolecznej wielu krajуw, ze szczegуlnym uwzgldnieniem USA. Tak blyskawicznie zmieniajcy si wiat potrzebowal nowego mitu, a Howard Phillips Lovecraft chcial mu go dostarczy. 3. 2. Streszczenia najpopularniejszych utworуw Lovecrafta Analiz strukturaln dokonuj glуwnie na podstawie utworуw, ktуre M. Houellebecq nazwal, powolujc si take na najbardziej wytrwalych milonikуw Lovecrafta452 Wielkimi 449 H. P. Lovecraft, List do Roberta E. Howarda, 16 sierpie 1932 [w:] S. T. Joshi, op. cit., s. 353. 450 H. P. Lovecraft, Lsto do Woodborna Harrisa. 1 czerwiec 1929 [w:] S. T. Joshi, op. cit., s. 355. 451 Obecnie proces Sacco i Vanzettiego budzi sporo kontrowersji; dzi wiemy, e cz dowodуw przeciwko nim zostala sfabrykowana, moliwe wic, e mimo anarchistycznych przekona nie byli poszukiwanymi zabуjcami. 452 Oczywicie okrelenie Houellebecqa jest nieprecyzyjne, ale z pewnoci nie jest nieuzasadnione. Wymienione opowiadania s najbardziej znane, choby dlatego, e pojawiaj si najczciej w zbiorach opowiada, ktуre predestynuj do najlepszych, najbardziej szczegуlowo opisuj mitologi Cthulhu i wyjtkowo czsto odnosz si do nich zarуwno literaccy kontynuatorzy Lovecrafta, jak i producenci filmуw, gier, sluchowisk radiowych oraz komiksуw. 88
Tekstami453, najcilejszym jdrem mitуw Lovecrafta: Zew Cthulhu454 (1926), Kolor z przestworzy455 (1927), Koszmar w Dunwich456 (1928), Szepczcy w ciemnoci457 (1930), W gуrach szalestwa458 (1931), Sny w domu wiedmy459 (1932), Widmo nad Innsmouth460 (1932), Cie spoza czasu461 (1934). Dokonam streszczenia tych podstawowych opowiada, a w dalszej pracy nawi do analizy opracowanej mitologii, ktуre widnieje w rozdziale 2 oraz do innych opowiada Lovecrafta, jak Piekielna Ilustracja, Koszmar w Red Hook, Model Pickmana, W poszukiwaniu nieznanego Kadath etc. 453 M. Houellebecq, H. P. Lovecraft. Przeciw wiatu, przeciw yciu, Wydawnictwo W. A. B. Warszawa 2007, s. 37-42. 454 Zdanie rozpoczynajce opowiadanie Zew Cthulhu zostalo uznane za tak doniosle, e uhonorowane je obecnoci w pitnastym wydaniu Barlett's Familiar Quotations. W 2005 powstala czarno-biala, niema adaptacja dziela w re. Andrewa Lemana. Tytul opowiadania stal si tytulem jednej z najslynniejszych gier fabularnych w caloci powiconej twуrczoci Lovecrafta i jego najslynniejszych kontynuatorуw (w podrczniku przedstawiajcym zasady umieszczono rуwnie cale wspomniane opowiadania), niezwykle dopracowanej gry komputerowej Call of Cthulhu. Dark corners of the Earth (ktуrej fabula take nawizuje do opowiadania), gry karcianej Call of Cthulhu Collectible Card Game oraz uznawanej przez wielu za najlepsz instrumentaln piosenk skomponowan przez zespуl Metallica o tytule Call of Ktulu. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zajlo pozycj czwart. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 455 Lovecraft uznawal to opowiadanie za swoje najlepsze dzielo (S. T. Joshi, op. cit., s. 712.). Istniej jego co najmniej dwie filmowe adaptacje: Die monster, die! (1965) w re. Daniela Hallera oraz The Curse (1987) Davida Keitha. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zajlo pozycj pit. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 456 Ju w roku 1949 powstala pierwsza radiowa adaptacja tej opowieci dla stacji CBS, w roku 2008 H. P. Lovecraft Historical Society stworzylo znaczniej bardziej dopracowane sluchowisko pod tytulem Dark Adventure Radio Theatre: The Dunwich Horror. Powstaly dwie adaptacje filmowe opowiadanie: pierwsze w roku 1970 w re. Daniela Hallera, druga w roku 2009 pod tytulem The Darkest Evil w re. Leigha Scotta. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zajlo pozycj drug. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 457 Premiera filmowej czarno-bialej adaptacji opowiadania w re. Seana Braneya miala miejsce w roku 2011. W latach 1991-1992 zostala wydana trzyczciowa komiksowa adaptacja autorstwa Marka Ellisa, Darryla Banksa i Dona Hecka. Rуwnie trzecia cz filmu Necronomicon (1993) w re. Christophe'a Gansa, Briana Yunza i Shusuke Kaneko jest uznawana za bardzo lun adaptacj tego opowiadania. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zajlo pozycj dziewit. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 458 Powstaly a trzy adaptacje radiowe tej powieci: dla stacji BBC7 (2010), wykonane przez Atlanta Radio Theatre Company oraz H. P. Lovecraft Historical Society. Trwaj prac nad filmow adaptacj dziela (reyserem jest Guillermo del Toro, producentem obecnie Warner Bros, lecz trwaj negocjacje z 20th century Fox). W Gуrach Szalestwa bylo take inspiracj dla Johna W. Campbella, autora opowiadania Who Goes There?, ktуrego filmowa adaptacja pod tytulem Co (1982) w re. Johna Carpentera stala si wielkim kinowym hitem. Fabula gry komputerowej Prisoner of Ice w znacznej mierze opierala si na tej powieci Lovecrafta. Zespуl rockowy H. P. Lovecraft nagral piosenk pod tytulem At the Mountains of Madness. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zajlo pozycj trzeci. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 459 Powstalo co najmniej pi filmowych adaptacje tego dziela. Najwierniejsza z nich, H. P. Lovecraft's Dreams in the Witch House (2005), zostala wyreyserowana przez Stuarta Gordona. Cztery pozostale to do lune adaptacje: Curse of the Crimson Altar (1968) w re. Vernona Sewela oraz Witchouse (1999) w re. Daivda DeCoteau oraz dwie kontynuacje tego filmu (2000 i 2001) w re. J. R. Bookwaltera. W roku 2008 Wild Claw Theatre Company wystawil sztuk opart na opowiadaniu Lovecrafta, w re. Charleya Shermana. Jeden z najpopularniejszych wspуlczesnych pisarzy horrorуw, Graham Masterton, rozwinl opowiadanie Lovecrafta w postaci powieci Drapiecy. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zajlo pozycj dwunast. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 460 Powstaly co najmniej dwie adaptacje filmowe opowiadania. Najwierniejsz z nich jest Dagon (2001) w reyserii Stuarta Gordona oraz Cthulhu (2007) w re. Daniela Gildarka. H. P. Lovecraft Historical Society opracowalo 89
Zew Cthulhu (rуdlo A) Narratorem jest mlody uczony, ktуry dziedziczy po swoim starszym krewnym (emerytowanym profesorze jzykуw semickich, ktуry zmarl z powodu dziwnych zmian patologicznych w sercu tu po przewrуceniu przez murzyskiego marynarza) zbiуr dokumentуw i dziwnych rekwizytуw (pod postaci wycinkуw z gazet, zdj i plaskorzeby) dotyczcych kultu Cthulhu. Ich lektura ujawnia zakres wystpowania i dzialania wyznawcуw tytulowego boga. Na pocztku opowiadanie skupia si na postaci mlodego artysty Wilcoxa, ktуry, owladnity gorczk, zaczyna niewiadomie tworzy podobizn Cthulhu i dziwne obrazy odnoszce si do zatopionego miasta R'lyeh. Pуniejsza opowie to analiza dokumentуw opowiadajcych o ledztwie inspektora Legrasse'a, ktуry na poludniowych amerykaskich bagnach w Luizjanie rozbija orgiastyczno- kanibalistyczny kult Cthulhu zloony z samych mieszacуw ras, dodatkowo w przewaajcej wikszoci szalonych. Jeden z pojmanych przez inspektora okultystуw wyjawia mu tajemnice kultu Cthulhu. Informuje inspektora o tym, e kult ten istnial od zawsze, mial charakter tajemny i najaktywniej byl i jest praktykowany na dalekich pustkowiach i mrocznych zaktkach wiata. Bdzie on praktykowany, a do chwili, gdy Cthulhu powstanie ze swojego podwodnego miasta i wraz z Wielkimi Bуstwami zapanuje nad wiatem. Stanie si to, gdy gwiazdy zajm prawidlow pozycj. W tej czci opowiadania pojawia si te wzmianka jednego z etnologуw, ktуry poszukujc bezskutecznie ,,pewnych zapisуw runicznych", natknl si na analogiczny kult zdegenerowanych Eskimosуw na zachodnich wybrzeach Grenlandii. Trzecia cz opowiadania to relacja norweskiego kapitana Johansena, po ktуr narrator udaje si a do Skandynawii. Nieszczliwie Johansen zmarl na dziwne oslabienie serca tu po tym, jak pomogli mu wsta dwaj hinduscy marynarze. Narrator pomimo tego faktu dociera do jego notatek. Dowiaduje si z nich, e kapitan przeszkodzil pewnym mieszacom ras w odbyciu pewnego rytualu i ktуry sam ze swoj zalog przez przypadek odkryl wieo wynurzone z wody sluchowisko radiowe: Dark Adventure Radio Theatre: The Shadow Over Innsmouth. Znaczna cz fabuly gry komputerowej Call of Cthulhu. Dark corners of the Earth zostala oparta na wymienionym opowiadaniu. Podobnie tekst piosenki The Thing Should Not Be zespolu Metallica. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zostalo uznane za jego najlepsze dzielo. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 461 Podstawowe elementy fabuly gry komputerowej Call of Cthulhu. Dark corners of the Earth zostaly oparte na wymienionym opowiadaniu. H. P. Lovecraft Historical Society opracowalo sluchowisko radiowe Dark Adventure Radio Theatre: The Shadow Out of Time. W ksice Graphic Classics: H.P. Lovecraft zostal opublikowany komiks Matta Howartha oparty na wymienionym opowiadaniu. W internetowym rankingu na najlepszy utwуr prozatorski Lovecrafta opowiadanie zajlo miejsce уsme. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 90
R'lyeh. Przy jego eksploracji traci czci zalogi ­ okazuje si, e to miejsce dziala podlug praw geometrii nieeuklidesowej, przez co jest dla przecitnego czlowieka nieprzewidywalne. Johansen obudzil potnego Cthulhu przed ktуrym poczl ucieka. Udalo mu si go na chwil zniszczy dziki manewrowi naglego zwrotu okrtu, ktуry powoduje rozerwanie istoty na strzpy ­ jednak ten efekt okazal si jedynie chwilowy. Przedwieczny szybko ponownie si zintegrowal. Niemniej zagroenie zwizane z przebudzeniem boga Cthulhu zdaje si by dziki manewrowi kpt Johansena odsunite w czasie. Kapitan przed sw mierci popadl w obld. Narrator przysigl nie dopuci ludzkoci do informacji, ktуre udalo mu si zdoby. Kolor z przestworzy (rуdlo B) W latach '80 XIX wieku na farm Nahuma Gardnera spadl osobliwy meteoryt. Wbil si w ziemi tu kolo studni, nie stygl, za w nocy bil od niego nadzwyczajny blask. Meteoryt byl wyjtkowo dziwnym obiektem ­ przykladowo, gdy badali go lokalni naukowcy, okazalo si, e jest on niebywale plastyczny, zdawal si stopniowo rozplywa i wnika w kad substancj, cho badania w laboratorium wykazaly, e byl on wysoce niereaktywny, nie wydzielal adnych gazуw. Ponadto a do jego calkowitego ,,zniknicia" nie udalo si go ostudzi i wykazywal cechy magnetyczne. Po pewnym czasie kamie calkowicie si zdematerializowal. Latem po tym wydarzeniu ziemia Nahuma zdawala si rodzi gigantyczne owoce i warzywa, a take na jego ziemi pojawialy si wielkie, cho zdeformowane okazy zwierzt. Rodzina Nahuma, jak i on sam, robila si coraz bardziej otpiala i apatyczna. Okoliczni wieniacy zaczli obawia si gospodarstwa Gardnera do tego stopnia, e droga kolo jego gospodarstwa zarosla. W tym czasie kwiaty dookola zlowieszczej ziemi zaczly przybiera ,,pryzmatyczny kolor", ktуry charakteryzowal rzeczony meteoryt, drzewa kolysaly si nawet wtedy, gdy nie bylo wiatrуw, krowy zaczly dawa niesmaczne mleko itp. Rodzin Nahuma powoli pochlanialo szalestwo ­ zaczlo si od jego ony, ktуra stroila grone miny, stala si niebezpieczna i bredzila, e co jej odebrano, co j opasywalo, kto powinien to zdj etc. Poziom degeneracji doprowadzil j do stadium pelzania i oniemienia ­ wуwczas to Nahum dostrzegl, e bije od niej blask podobny do tego z meteorytu. Nahum zamknl on na strychu, gdzie przebywala do koca swoich dni, a w szczytowym momencie opowiadania jeden z przyjaciуl gospodarza, Ammi, zatlukl kijem to, co z niej pozostalo. Ta sama przypadlo poczla dotyka kolejnych domownikуw. Jeden z nich prawdopodobnie ,,stopil si", gdy w nocy chcial zaczerpn wody ze studni. 91
Nahum u kresu zarуwno swojego, jak i swojego gospodarstwa zaczl mamrota na temat palcego koloru przebywajcego w studni i umiejtnoci tego do wysysania ycia. Ostatecznie gospodarz rozpadl si, prawdopodobnie podobny los spotkal jego kolejnego syna. Ami, przyjaciel gospodarza, doszedl do wniosku, e to, co przybylo z meteorytu nie moe pochodzi z Boskiego wiata. Musi pochodzi ze sfer pozaziemskich. Ostatecznie, co co znajdywalo si w studni, w otoczeni drcych rolin, w momencie gdy cala okolica lnila ju jakim zupelnie nieprawdopodobnym kolorem, wystrzelilo w gуr i zniknlo w niebie, z ktуrego przybylo. Do dzi na miejscu tych wydarze pozostalo ju tylko wrzosowisko, przy ktуrym konie plosz si i za wszelk cen nie chc si do niego zblia. Koszmar w Dunwich (rуdlo C) Rodzina Whatleyуw, ktуra zamieszkiwala Dunwich w rodkowym stanie Massachusetts, byla wierna bliej nieokrelonym prastarym tradycjom. Nocami na przelomie koca kwietnia i pocztku maja oraz na przelomie padziernika i listopada odprawiala nago na wzgуrzu, na ktуrym umiejscowiony jest kamienny krg, pewne pogaskie rytualy.462 W tajemniczych okolicznociach matka albinoska, Lavina Whatley, nie majca styczno z adnym mczyzn z wioski (oprуcz wlasnego ojca nazywanego Starym Whateleyem), urodzila syna w dniu Matki Boskiej Gromnicznej 1913 roku. Nadala mu imi Wilbur. Jej potomek rozwijal si w niewyobraalnym tempie, a jego intelekt zaskakiwal wszystkich. W tyme okresie mieszkacy Dunwich dostrzegli, e krowy Whatleyуw wydawaly si by pozbawiane krwi, za po jakim czasie sama rodzina Whatleyуw zaczla troszczy si o znaczne zwikszanie iloci posiadanego bydla. Jaki czas pуniej Stary Whatley umarl, a kilka lat po tym wydarzeniu Lavina zaczla ba si swojego syna Wilbura i ostatecznie zniknla w przeddzie Wszystkich witych. W wieku nastoletnim Wilbur byl ju wyszy ni wikszo mczyzn z wioski i zaczl odwiedza Arkham, by studiowa tajemne ksigi. Szczegуlnie interesowal go blunierczy Necronomicon. W 1928 roku Wilbur zginl zagryziony przez psa (zwierzta te nienawidzily go od wczesnej mlodoci). Gdy przed mierci badal go dr Armitage, okazalo si, e jego plecy i klatka piersiowe usiane byly jakby luskowatymi (przypominajcymi skуr wa) czarnymi i уltymi plamami. Umierajcy Wilbur wymуwil imi boga Yog-Sothotha. Na biodrach okazal si mie co na wzуr trby, rуowe oczodoly ze szcztkowymi oczami i szcztkowymi ustami. 462 H. P. Lovecraft, Koszmar w Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 133. 92
Od momentu mierci Wilbura Dunwich zaczlo by napastowane przez jak niewidzialn sil, ktуra wpierw wydostala si z przybudуwki z gospodarstwa Whatleyуw (rozsadzajc j), a nastpnie doprowadzila do totalnej destrukcji czci gospodarstw w Dunwich, zabijajc mieszkajcych tam ludzi. Uczeni z Arkham zaczli wуwczas co podejrzewa, co sklonilo ich do przestudiowania tajemnych ksi, w tym Necronomiconu. Dziki temu dr Armitage pojl, kto byl ojcem chlopa i czym jest istota zagraajca calej okolicy. Z notatek zmarlego Wilbura dowiedzial si, e niewidzialnego potwora mona zobaczy za pomoc proszku Ibn Ghazi, a take to, e Wilbur planowal zniszczy ycie ludzkie na Zimie, by przygotowa planet dla bliej nieokrelonych tych z Zewntrz. Dr Armitage wraz z innymi naukowcami za pomoc proszku uczynili potwora widzialnym (ktуry okazuje si by totalnie nieantropomorficznym, galaretowym potworem, z czci twarzy na poly ludzk), za za pomoc rytualуw zabijaj go na pobliskim wzgуrzu. Umierajcy potwуr wzywa ojca, ktуrym okazuje si Yog-Sothoth. Ostatecznie potwуr okazuje si by tajemnym, mniej ludzkim, bliniakiem Wilbura, a obydwoje synami boga Yog-Sothotha. Zarуwno S. T. Joshi, jak i M. Houellebecq oceniaj ten utwуr jako kryptoszyderczy wobec religii chrzecijaskiej. Szepczcy w ciemnociach (rуdlo D) Po powodziach, ktуre mialy miejsce w Vermoncie na przelomie lat dwudziestych i trzydziestych463 gazety donosily o dziwnych, martwych istotach pojawiajcych si na brzegu i bardzo szybko ulegajcych calkowitemu rozkladowi. Nie przypominaj one adnych z ziemskich stworze. Wielu ludzi wie te znaleziska z pewnymi legendami dotyczcymi tajemniczych istot przybywajcych z bardzo daleka (Indianie twierdz, e pochodz one z okolic Wielkiej Niedwiedzicy). Bohater opowiadania nawizal korespondencyjn znajomo z doktorem mieszkajcym na odleglych wzgуrzach, by uzyska od niego informacje dotyczce tego tajemniczego zjawiska. Pocztkowo odnosil si do nich sceptycznie twierdzc, e mity o wzmiankowanych istotach musz by tylko formami personifikowania sil natury. Doktor jednak przekonal go, e istniej one naprawd. Pisal take o wlasnych zmaganiach z tymi stworzeniami (ktуrych organizmy wygldaj raczej, jakby nalealy do krуlestwa grzybуw ni zwierzt) w bezksiycowe noce i o tym, jak 463 Najprawdopodobniej. Opowiadanie zostalo napisane w roku 1930, za narrator opisuje to wydarzenie jako aktualne. 93
podsluchiwal ich rozmowy. Rozpoznal w nich nawizania do pewnych pradawnych kultуw i lczyl je istotami, ktуre Tybetaczycy nazywaj Mi-Go.464 Narrator po dlugiej wymianie listуw odwiedzil w kocu doktora. Niemniej ostatnie listy, ktуre od niego otrzymywal, tu przed zaproszeniem do siebie, byly pisane na maszynie i ich dramatyczny ton nagle zmienil si na stonowany i entuzjastycznie nastawiony do obcych istot oraz ich moliwej istniejcej cywilizacji... Odwiedziny u doktora okazaly si tak naprawd sprytn maskarad, bowiem obce istoty (lub sam bуg Nyarlathotep) jedynie udawaly naukowca znanego protagonicie. Dowiedzial si od niego (cigle mylc, e rozmawia z przyjacielem) o metodach pracy Mi-Go i ich siedzibie na Yuggoth (ktуra okazuje si pуniej wieo odkryt przez ludzi ,,planet" Pluton). Gdy pojl, co tak naprawd si dzialo dookola niego, przeraony niezwlocznie uciekl. W gуrach szalestwa (rуdlo E) W trakcie wyprawy naukowej na Antarktyd grupa naukowcуw odkryla najwyszy masyw gуrski na wiecie. Podczas jego eksploracji trafila na niezwykle dobrze zachowane szcztki dziwnych, wielokomуrkowych, skomplikowanych organizmуw ­ ktуre, co bardziej szokujce, zostaly wydobyte z warstw skalnych odpowiadajcych archaikowi465. Psy pocigowe zdawaly si absolutnie nienawidzi tych martwych stworze. W trakcie eksploracji gуr zostaly odnalezione jaskinie wypelnione malowidlami opowiadajcymi histori ziemi, na ktуrej toczyla si walka pomidzy obcymi rasami wladajcymi t planet na dlugo przed czlowiekiem466. Odkrycie sprawilo, e naukowcy zaczli rozumie, jak wiele wspуlnego maj stare mity z tym, co odkryli. Pojmuj znikomo czlowieka i tego, jak latwo moe straci on wladz nad ziemi. Co gorsza, istoty z archaiku (ktуre uwaali za martwe) okazaly si by jedynie w letargu i po przebudzeniu zabily cz zalogi oraz psуw pocigowych. Cz czlonkуw ekspedycji popadlo w szalestwo, ci za, ktуrzy tego uniknli, prуbowali przekona innych naukowcуw, by nie kontynuowali nigdy wicej badania Antarktydy. Sami utaili przed opini publiczn swoje odkrycia. 464 Mi-Go (Dziki czlowiek) w Tybecie to mniej popularna nazwa na mityczne istoty popularnie zwane Yeti. Jak nie trudno zauway, opis lovecraftowskiego Mi-Go zupelnie rуni si od istot opisywanych przez mieszkacуw najwyszego masywu gуrskiego. W tym przypadku Lovecraft zmodyfikowal prawie calkowicie tybetaski folklor na potrzeb swoich opowiada. 465 Chodzi o omуwione w rozdziale 2.2.4. Starsze Istoty. 466 Dokladny opis tych walk zostal przedstawiony w rozdziale 2.2.4. 94
Sny w domu wiedmy (rуdlo F) Protagonista Walter Gilman, student przedmiotуw cislych (szczegуlnie gorliwie studiujcy geometri nieeuklidesow oraz fizyk kwantow) i folklorystyki, postanawil wynaj cieszcy si najgorsz slaw w Arkham pokуj na poddaszu. Dawniej byl on zamieszkiwany przez Keziah Mason, oskaron o czary uchodczyni z Salem. Keziah Mason byla kobiet zarуwno zl, co i niezwykl. Dawno temu kat, ktуry mial j pilnowa i zgladzi, nie potrafil wyjani w jaki sposуb uciekla ona z celi, za to widzial wybiegajce z niej szczuropodobne zwierz. Prawdopodobnie byl to chowaniec Keziah, ywicy si jej (cho prawdopodobnie nie tylko) krwi Brzowy Jenkins ­ piekielna istota po czci wygldajca jak szczur, po czci za jak czlowiek. Przesdni mieszkacy twierdzili, e Keziah Mason dalej pojawiala si w starym domu i wskich uliczkach i to za jej sprawk bylo slycha dziecice krzyki rozlegajce si podczas Wiosennej Rуwnonocy.467 Kamienica, w ktуrej znajduje si okryty zl slaw pokуj, naleala do Polaka i byla zamieszkiwana w wikszoci przez jego religijnych, raczej dobrotliwych, cho lubicych zaglda do kieliszka pobratymcуw. Walter Gilman lczyl skomplikowan wiedz dot. fizyki i nieeuklidesowych geometrii z folklorem, powieciami gotyckimi i treciami okultystycznych ksig takich jak Necronomicon Alhazreda, Unaussprechlichen Kulten von Junzta czy dostpnych mu fragmentуw Ksigi Eibonu. W przekltym pokoju zaczl odbywa niezwykle oniryczne podrуe, ktуre pozwalaly mu inaczej spojrze na nasz rzeczywisto. W swoich snach zdawal si przekracza wymiary, ktуre z kolei pozwalaly mu poznawa odlegle galaktyki, planety, ciemne przestrzenie midzygalaktyczne, a nawet plaszczyzny midzy innymi, obcymi wymiarami. Przez pryzmat tych ostatnich zaczl postrzega materi organiczn jako labirynty, pryzmaty, szeciany, plaszczyzny i gigantyczne budowle, za materi organiczn jako bble, omiornice, wije, ywe hinduskie bуstwa i skomplikowane arabeski poruszajce si plynnymi, wowymi ruchami. Sny staly si podstaw do wysuwania przez Gilmana nowych teorii rzeczywistoci zadziwiajco spуjnych z tymi, ktуre wysuwali najwybitniejsi wspуlczeni mu fizycy. Gilman wie, e podobn wiedz, a take umiejtno jej praktycznego zastosowania, mogla posiada Keziah Mason. 467 Cala reszta opowiadania sugeruje, e jednak zamiast wiosennego przesilenia narrator mial na myli noc na przelomie kwietnia i maja, ktуra wprost zostaje nazwa Noc Walpurgii, ale zostawiam tak informacj, jaka jest zawarta w tekcie. By moe zamyslem Lovecrafta bylo wskazanie, e folkor czsto znieksztalca informacje, ktуre w gruncie rzeczy mog by prawdziwe. 95
Niestety, stan niezwyklych osigni zostal zaklуcony na pocztku lutego, kiedy u Waltera pojawily si objawy zapalenia opon mуzgowych, ktуre apogeum osignly w noc na przelomie kwietnia i maja. Z pocztku Walter funkcjonowal zgola normalnie, dalej prowadzc swoje niezwykle badania i lczc je ze swoimi sennymi podrуami, ale sytuacje zaczl komplikowa pojawiajcy si w tym okresie somnambulizm, jak i zlowieszcze postacie, ktуre ukazywaly mu si w marzeniach sennych ­ poczwszy od Brzowego Jenkina, przez przesycon zlem Keziah Mason (ktуrej posta pojawiala si dokladnie w punkcie lczcym pochyl cian z sufitem a temu zjawisku zawsze towarzyszylo fioletowe wiatlo, ktуre widzieli nawet przechodnie i inni mieszkacy domu), po Czarnego Pana (ktуrym byl Nyarlathothep, tu przedstawiony jako calkowicie pozbawiony zarostu szczuply mczyzna o czarnej cerze, lecz bynajmniej nie wygldajcy na Murzyna, posiadajcego kopyta zamiast stуp), i zupelnie inne, demoniczne istoty (jak Starsze Istoty, z ktуrymi Keziah zdaje si by zaprzyjaniona). Co gorsza we nie Walter zostal zmuszony do podpisania cyrografu, zwanego tu Ksig Azathotha. Gilman zostaje zmuszony przez polskiego sublokatora, Joe Mazurewicza, do przyjcia krzya powiconego przez prawego ksidza, ojca Iwanickiego. Polacy zaczynaj plotkowa, e uroczysto Nocy Walpurgii bdzie miala si odby w parowie za Meadow Hill, gdzie w miejscu pozbawionym wszelkiej rolinnoci stoi krg z pradawnych bialych kamieni. Co gorsza, tu przed ow noc zaginl maly chlopiec, Ladislass Wolejko. Najwidoczniej rytualy w tym miejscu musialy si odby (policja pуniej potwierdzila, i w wyznaczonym miejscu natrafila na osobliw grup birbantуw, wrуd ktуrych szczegуlnie wyrуnial si wyjtkowy rosly Murzyn ­ wszyscy uciekli), gdy te tej nocy przybyla do pokoju Gilmana Kaziah Mason, rzucila na niego urok i zabrala go na uroczystoci sabatowe najpierw do ukrytego pokoju ssiadujcego z jego; nastpnie za caly pokуj zdal si przenie w inne miejsce we wszechwiecie. Kaziah prуbowala zmusi Waltera, by ten pomуgl jej zloy ofiar z chlopca. Protagonista jednak zlamal czar dziki otrzymanemu krucyfiksowi, po czym udusil wiedm. Pomimo tego ofiara z krwi chlopca zostala zloona przez Brzowego Jenkina. Walter obudzil si po nocy Walpurgi, lecz niedlugo udalo mu si cieszy swoim zwycistwem, gdy kilka nocy pуniej zabil go na oczach jego przyjaciela Brzowy Jenkin. Gdy wiele lat pуniej kamienica opustoszala, a jej dach zostal zerwany, robotnicy odnaleli opuszczony pokуj, w ktуrym pelno bylo szcztkуw dzieci i jednej starej kobiety. W tym te miejscu znaleziono krucyfiks, ktуry Joe Mazurewicz ofiarowal Walterowi Gilmanowi. 96
Widmo nad Innsmouth (rуdlo G) Narrator, podczas zwiedzania Nowej Anglii, trafil przypadkiem do portowej miejscowoci Innsmouth. Ludzie w tym miecie byli w stosunku do niego bardzo nieufni oraz fizycznie zdeformowani. W trakcie zwiedzania protagonista dowiedzial si od jednego z zdegenerowanych pijaczkуw o prawdziwym charakterze miasta. Istnial w nim kult Dagona (z siedzib w starej loy masoskiej), podwodnego boga, ktуremu wci skladano ofiary z ludzi. Oddawanie jemu czci dostarczalo miastu wielkie iloci ryb, zlota, a take czynilo z jego wyznawcуw istoty niemiertelne. Cen za to bylo przeobraenia si w podwodnego czciciela Dagona ­ hybryd czlowieka z aboryb. Bohater pocztkowo nie dowierzal temu, ale w toku nocnych przygуd zostal zmuszony do ucieczki przed mieszkacami Innsmouth ­ wуwczas na wlasne oczy widzial w pelni zdeformowane humanoidalne istoty posiadajce pletwy i skrzela. Po jego wyprawie miejscowo zostala zlikwidowana przez sily rzdowe. Pocztkowo byly one krytykowane przez rodowiska liberalne, wkrуtce jednak i te ucichly, gdy najprawdopodobniej przedstawiono im szczegуly dotyczce mieszkacуw Innsmouth. Rzd ukryl prawd dotyczc tego miasta. Bohater w trakcie przygody odkryl swoje korzenie wice si z przekltym miastem i ulegl transformacji w jedn z przekltych istot, ktуre prуbowaly wczeniej go zabi. H. Cie spoza czasu Bohaterem tego utworu jest Nathaniel Wingate Peaslee, prof. psychologii klinicznej, dawny wykladowca ekonomii politycznej. W roku 1908 nagle zemdlal, po czym oficjalnie dostala ataku amnezji na 5 lat. W rzeczywistoci jego cialo zostal przejte przez przedstawiciela Wielkiej Rasy, ona sam za zostal przeniesiony do epoki, gdy wlanie przedstawiciele teje tworzyli wielk cywilizacj, a dokladniej, do ery, gdy na Ziemi yly jeszcze wielkie gady (Necronomicon ten okres umiejscawial miliard lat temu). ,,Nowa osobowo" Nathaniela odpychala ludzi, z tego powodu opucila go ona i dwуjka dzieci, jedynie najmlodszy syn trwal przy ojcu, wierzc, e kiedy powrуci jego dawna ja. W tym czasie ,,nowy Nathaniel" spdzal setki godzin w bibliotekach, po czym odbyl podrу w Himalaje, w glb nieznanych pusty Arabii, poplynl w arktyczne regiony. Raz spdzil nawet kilka tygodni w labiryncie jaski w zachodniej Wirginii. W roku 1913 wrуcila prawdziwa ja Nathaniela, calkowicie zdezorientowana tym, co si stalo i nie pamitajca prawie nic z przecigu okresu trwajcego dokladnie 5 lat, 4 miesicy, 13 dni i 55 minut. Dopiero za porednictwem snуw Peaslee zaczl sobie przypomina swуj pobyt 97
w odleglym czasie u przedstawicieli Wielkiej Rasy (charakterystyka teje, jak i jej historia, a take historia postantropocenowa, ktуr Peaslee poznal, zostala opisana zostala w rozdziale 2.2.4.). By sprawdzi, czy sny byly prawdziwymi wspomnieniami, prof. Peaslee postanawil odnale miejsce, w ktуrym w niezwykle dawnym czasie jego umysl przebywal. Wie, e mialo to miejsce na pуlkuli poludniowej, w okolicach zwrotnika Kozioroca. Ostatecznie udal si na Wielk Pustyni Piaszczyst, gdzie glboko pod wydmami odnalazl ruiny pradawnego miasta Wielkiej Rasy. Ku swemu przeraeniu dostrzegl, e dawny, wlaz w Ziemi, ktуry przedstawiciele Wielkiej Rasy trzymali zamknity i zaplombowany, wiedzc o niebezpieczestwie, jaki za nim czyha (chodzi o Latajce Polipy, take opisane w rozdziale 2.2.4.), zostal otwarty. Wуwczas zrywa si porywisty, wilgotny i przeraajcy wiatr (najprawdopodobniej wywolany przez Latajce Polipy). Zmusza on profesora do panicznej ucieczki i zasypuje wieo odnalezione ruiny miasta Wielkiej Rasy. 3. 3. Schemat geograficzno-kosmologicznego Wielcy Przedwieczni rozsiani s po calym kosmosie a take po calej planecie, ich kult istnial od zawsze i nigdy nie zaginie. W prozie Lovecrafta moemy zobaczy rozmieszczenie miejsc ich przebywania oraz ich kultуw w kilku skalach: makrokosmosu (czyli calego wiata znanego czlowiekowi), ziemi ojczystej Lovecrafta (co pozwala przeledzi struktur emanacji ich wplywуw na terenie Stanуw Zjednoczonych oraz i Nowej Anglii), oraz mikrokosmosu (co pozwala przeledzi struktur oddzialywania ich w miastach i nawiedzonych budynkach). 3. 3. 1. Skala makrokosmiczna (rуdlo A) Poloenie, gdzie spoczywa Cthulhu, jeden z wielkich przedwiecznych zostalo bardzo precyzyjnie okrelone ­ glboko, na samym dnie, na szerokoci geograficznej: 49°51S 128°34W. Co ciekawe, to poloenie nie moe by przypadkowe ­ jest ono tu przy oceanicznymi biegunie nieprzystpnoci (oceanic pole of inaccessibility)468, czyli miejscu najdalej odsunitym od wszelkiego stalego ldu. Niemniej kult Cthulhu (ktуry zostal nazwany take Tornasukiem) jest aktywny rуwnie w Grenlandii, a take, wedlug jego wyznawcуw, na skrywanych pustkowiach i w mrocznych zaktkach wiata469. Sily chaosu zlokalizowane s wic w miejscu najbardziej ekstremalnie wysunitym w glb oceanu na plaszczynie horyzontalnej ­ R'lyeh. Krwawe kulty pragnce ich supremacji wystpuj 468 48°52.6S 123°23.6W 469 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2., wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 213. 98
take w punkcie ekstremalnie wysunitym na pуlnoc (Grenlandia) i w innych mrocznych zaktkach wiata, czyli najprawdopodobniej rуwnie innych ekstremalnie niedostpnych/oddalonych punktach. Z kolei Mi-Go (rуdlo D) swoje najblisze miasto ma zlokalizowane na ,,planecie" najbardziej oddalonej od Sloca (Yuggoth = Pluton), ale na Ziemi wystpuj powszechnie w Himalajach (tam ludzie nadali im ich nazw), masywie gуrskim, ktуry przewyszaj jedynie ekstremalnie wysunite na poludnie antarktydzkie Gуry Szalestwa (rуdlo E), zamieszkiwane w zamierzchlych czasach przez Starsze Istoty, shoggothy. Z kolei najwysze partie tych gуr zwane Kadath, zamieszkiwane s przez samych Bogуw Zewntrznych. Niemniej z Gуr Szalestwa mona take dosta si do niezmierzonych glbin, ktуre sigaj podziemnego krуlestwa dawniej zamieszkiwanego przez Starsze Istoty, a obecnie najprawdopodobniej przez shoggothy. Wyznawcy Dagona (rуdlo G) po transformacji w rybioksztaltne istoty zamieszkiwali morskie odmty w glbinach Pacyfiku. Dagon rуwnie przebywa w podwodnym krуlestwie na dnie Pacyfiku (na poludnie od rуwnika). Przedstawiciel Wielkiej Rasy, wcielony w Nathaniela Wingate'a Peaslee'a, poszukiwal czego za pewne zwizanego z Mitami Cthulhu w Himalajach, glbinach pusty Arabii oraz Arktyki. Natomiast sam Nathaniel, poszukujc odpowiedzi na pytanie, dot. miejsca jego przebywania, ,,w momencie" gdy obca ja zamieszkiwala jego cialo, zawdrowal a na Wielk Pustyni Piaszczyst w Arabii, gdzie odkryl zejcie do podziemnego miasta dawniej zamieszkiwanego przez przedstawicieli Wielkiej Rasy, tam natomiast odkryl, e jeszcze glbsze warstwy zamieszkiwane s przez Latajcy Polipy, ktуre cho maj dostp do wiata zewntrznego, najwyraniej dalej w nich przebywaj. Na pustyni Arabskiej znajduj si ruiny miasta Irem, ktуre badal Abdul Alhazred i prawdopodobnie ono w pewien sposуb zainspirowalo go do napisania blunierczego Necronomiconu. Narratora opowiadania Nienazwane Miasto przerazily wilgotne wiaty i na wpуl przeroczyste gadzie istoty wlanie w ruinach Irem. Ponadto, w innym, mniej popularnym opowiadaniu pt. witynia, prawdopodobne470 miejsce przebywania tajemniczego, przypominajcego mlodego, greckiego boga, znajduje si w lecej na dnie oceanуw Atlantydzie. Bуg Ghatanothoa spoczywa na dnie Pacyfiku w grocie, ktуra niegdy byla najwyszym szczytem zatopionego kontynentu Mu (prawdopodobnie gdzie na pуlnoc od R'lyeh). Co ciekawe owe podwodne siedziby mog znуw si wypitrzy, by pуniej ponownie zapa si pod wod. 470 Nie mona tego stwierdzi z cal pewnoci, poniewa glуwny bohater urywa narracj przed przekroczeniem progu wityni, lecz wszystkie wydarzenia w opowiadaniu zdaj si na to wskazywa. 99
Na Alasce z kolei odkryty zostal hibernujcy bуg Rhan-tegoth (pуniej sprowadzony do Londynu). Jeli na mapie wiata za punkt rodkowy uznamy Providence, rodzinne miasto Lovecrafta, a nastpnie naniesiemy powysze punkty, z latwoci odkryjemy, e na plaszczynie horyzontalnej 0ekstremalnie oddalonym na mrone poludnie (blisko Bieguna Poludniowego, jeli nie w nim samym) punktem s Gуry Szalestwa ze znajdujcymi si na ich szczytach Kadath, dawn siedzib Bogуw Zewntrznych, miejsce przeklte i ekstremalnie niebezpieczne. Z kolei na Grenlandii, najdalej wysunitej na pуlnoc wyspie, wci istnieje aktywny, eskimoski kult Cthulhu obfitujcego w krwawe rytualy. Miejsce, skd pochodzi nazwa Mi-Go (a wic za pewne miejsce, gdzie musi ich by odpowiednio wielka ilo) to Himalaje, miejsce ekstremalnie wysunite na Zachуd. Z punktu widzenia osoby yjce w Nowej Anglii jest ono nie tak odlegle od Irem, miasta, gdzie uzyskal natchnienie Abudl Alhazred, autor blunierczego Necronomiconu. Z kolei miejscem ekstremalnie wysunitym na wschуd okazuje si Wielka Pustynia Piaszczysta w Australii, gdzie le ruiny miasta Wielkiej Rasy i dojcie do podziemnych wloci Latajcych Polipуw. Lokalizacje, gdzie znajduj si R'lyeh, gdzie spoczywa Gahtanothoa, gdzie prawdopodobnie przebywa Dagona s ekstremalnie oddalone w innym, wczeniej wspomnianym, znaczeniu ­ umiejscowione s w glbinach kolo morskiego punktu niedostpnoci. Pozostaje jeszcze kwestia Alaski i Londynu, w ktуrym przebywa Bуg Rhan-tegoth ­ oba punkty nie s szczegуlnie ekstremalnie wysunitymi punktami, lecz warto zauway, e rуwnie samo wspomniane bуstwo nie jest ani szczegуlnie grone, ani wplywowe (czego nie mona powiedzie o istotach zamieszkujcych wczeniej wspomniane regiony). 100
Czerwone linie wskazuj oddalenie miejsc wystpowania mitycznych istot od Providence, уlta dot. jedynie wystpowania samych kultуw. 101
Z kolei jeli spojrzymy na plaszczyzn wertykaln (czyli zwrуcimy uwag na schemat kosmologiczny), latwo odkryjemy, e najgroniejsi i najpotniejsi bogowie zwizani s rуwnie z ekstremalnie oddalonymi od centrum (tu rozumianego jako powierzchnia Ziemi) plaszczyznami. Miejsca poza czasem i przestrzeni ­ gdzie wlada Azathoth i Yog-sothoth471 | Zupelnie nieznane i ekstremalnie nam obce przestrzenie kosmiczne zanurzone w czasoprzestrzeni; miejsca gdzie materia jest inna ni ta znana na Ziemi472 | Nieznane nam przestrzenie kosmiczne, gdzie materia jest jednak podobna do ziemskiej473 | Ekstremalnie odlegle cialo niebieskie w Ukladzie Slonecznym: Yuggoth = Pluton474 | Kadath ­ najwysze szczyt gуrski na Ziemi475 | Gуry Szalestwa­ najwysze gуry wiata, zlokalizowane na Antarktydzie476 | Himalaje477 | Powierzchnia ziemia na ktуrej yj ludzie. | Podziemne krуlestwo, ktуrym wladaj K'n-yanczycy | Morskie Glbiny, gdzie znajduj si ruiny Atlantydy | Morskie Glbiny, gdzie przebywa bуg Ghatanathoa (na najwyszym szczycie zatopionego kontynentu Mu) | 471 H. P. Lovecraft, Przez bram srebrnego klucza, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 228, s. 499-507. 472 Std przybyly Mi-Go, Latajce Polipy, by moe Wielka Rasa i tacy bogowie obecnie przebywajcy na Ziemi, jak Yig czy Cthulhu 473 Miejsce, skd przybyly Starsze Istoty. 474 Miejsce, gdzie swoje miasto maj Mi-Go. 475 Miejsce dawniej zamieszkiwane przez Bogуw Zewntrznych, moliwe, e dalej zamieszkiwane przez innych. 476 W dolnych partiach siedziba Starszych Istot, w gуrnych najprawdopodobniej Kadath. 477 Miejsce w ktуrym czsto obserwowano Mi-Go. 102
Morskie Glbiny ­ R'lyeh ulokowany nieopodal oceanicznego bieguna niedostpnoci478; morskie odmty zamieszkiwane przez podwodnych czcicieli Dagona i niego samego. | Podziemne i podglbinowe przestrzenie zamieszkiwane obecnie przez Shoggothy i Latajce Polipy. Moliwe take, e wlanie w tak ekstremalnych otchlaniach, lub jeszcze glbiej, yje Nyarlathothep. Take w morskich glbinach (lecz nie wiemy jak glboko) yje Neptun i Nodens, a pod ziemi ma swoje krуlestwo Huitzilopochtli (rуwnie nie wiemy, jak glbokich, lecz jest to kraina ognista, co moe by pewn wskazуwk). W tym systemie zarуwno szczyty gуry, w tym teoretycznie niedostpne Kadath (ktуre jednak zostalo zdobyte przez Randoplha Cartera za porednictwem wiata Snуw), jak i podziemia K'n-yanczykуw s przestrzeniami mediujcymi. Oto jedyny szczegуlowy opis Kadath, jaki zostawil nam Lovecraft. Pochodzi ze wiata Snуw, ale powie w Gуrach Szalestwa sugeruje, e moe by ono jak najbardziej realne: [...] wznoszc si nad szczytami i dolinami, smagajc bezatomowy eter, w ktуrym przetaczal si tajemniczy Ksiyc i szalone planety. [...] Najwysze warstwy powietrza byly tylko przepask na ich ldwiach. Pogardliwie i widmowo wznosil si ten most midzy niebem a ziemi, czarny w wiecznej nocy i ukoronowany czasz nieznanych gwiazd, ktуre straszliwie i znaczco odcinaly si coraz wyraniej na niebie.479 Na jego bazie wida bardzo wyranie, e Kadath przynaley jednoczenie do wiata ziemskiego, jak i kosmicznego, ,,niebiaskiego"; w takim wypadku, masyw Gуr Szalestwa (ktуrych najwyszym szczytem jest Kadath) rуwnie do niego naley. Himalaje, jako najwysze gуry niearktycznego wiata take s przestrzeni mediujc midzy niebem i ziemi, w kocu to tam tymczasowo osiedlaj si Mi-Go w prawdopodobnie wikszej iloci. Wida te wyran gradacj tyche szczytуw. W Kadath (definitywnie bdcym gуr kosmiczn) przed Carterem nie byl aden czlowiek, a i sam Carter osignl ten szczyt przy pomocy armii nadnaturalnych kompanуw i to jedynie w wiecie Snуw. Gуry Szalestwa zostaly osignite realnie (ale nie ich szczyty), co nie odbylo si bez ofiar i przy bardzo wielkim ryzyku. Badacze, ktуrzy do nich dotarli, eksploruj ruiny miast niebezpiecznych Starszych Istot i dziki nim poznaj mityczn histori ziemi. Wуwczas odkrywaj (co nie niweluje w aden sposуb niebezpieczestwa zarуwno ze strony Starszych Istot, jak i shoggotуw), e Starsze Istoty s w pewien sposуb im 478 Siedziba Cthulhu 479 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 255. 103
bliskie (zloone z tej samej materii, jaka wystpuje na Ziemi i tworzcy cywilizacje rzdzce si podobnymi prawami, jak cywilizacje ludzkie). Z kolei Mi-Go rzeczywicie s niebezpieczne, ale nie zaley im na niszczeniu cywilizacji ludzkiej ­ chc zwyczajnie zajmowa si tym, co robi i nie chc, by ludzie wchodzili im w drog. Co wicej, maj swoje slugi wrуd ludzi, wspуluczestnicz nimi w pewnych tajemnych kultach, a take ywe mуzgi niektуrych z nich zabieraj w przestrze kosmiczn, by mogli pozna Yuggoth i inne regiony kosmosu. Z kolei kraina K'n-yanczykуw, cho niebezpieczna, zostaje odwiedzona i zbadana przez hiszpaskiego konkwistadora Zamacon, za jego bardzo obszerna relacja dot. tej podziemnej krainy przedostala si na powierzchni. Z niej jestemy w stanie dowiedzie si niesamowicie duo informacji na temat mitycznej historii ziemi. W przypadkach innych krain glbinowych i podziemnych sytuacja wyglda inaczej i take widzimy wzrastajce stopnie niebezpieczestwa w zalenoci od oddalenia od powierzchni ziemi, punktu rodkowego. Relacja kapitana Karla Heinricha, ktуry przed mierci dotarl do Atlantydy opisuje ju tylko proces dotarcia do zatopionego miasta i zawiera zaledwie kilka lapidarnych opisуw budynkуw, wraz z ledwie wzmiankowanym faktem zauwaenia wietlistej wityni. Do R'lyeh, gdy jest zatopione, nie moe przyby aden czlowiek, natomiast do krуlestwa Dagona jedynie jego podwodni, hybrydowi czciciele. Edward Derby, podczas czego na wzуr astralnego uprowadzenia wprawdzie widzial jam shoggotуw, ale nie byl w stanie nic o niej powiedzie, a gdy tylko zaczynal j wspomina, byl bliski obldu480. Podziemnego krуlestwa Latajcych Polipуw i krуlestwa Nyarlathotepa nikt nie osignl. Latwo dostrzec, e na skali makrokosmicznej, poziom niebezpieczestwa wzrasta wraz z oddaleniem si od przestrzeni najbardziej znanej Lovecraftowi. 480 H. P. Lovecraft, Co na progu [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 368. 104
3. 3. 2. Ziemia ojczysta Lovecrafta (Stany Zjednoczone, Nowa Anglia) Rozmieszczenie kilku istotnych dla mitologii literackiej Lovecrafta miejsc na mapie Ameryki Rozmieszczenie kilku istotnych dla mitologii Lovecrafta miejsc na Mapie Nowej Anglii. 105
Legenda do map z rozdzialu 3.2.3: Punkt A ­ Newport (rуdlo A) ­ miejsce zamordowania profesora badajcego kulty Cthulhu. Punkt B ­ przybliona lokalizacja bagien na poludnie od Nowego Orleanu (rуdlo A), miejsce dzialania aktywnych i krwawych kultуw Cthulhu. Punkt C ­ przybliona lokalizacja zatopionej wioski, w ktуrej dzieje si akcja opowiadania "Kolor z przestworzy" (rуdlo B). Punkt D ­ przybliona lokalizacja Dunwich (rуdlo C) miejsca, gdzie rodz si synowie YogSothotha. Punkt E ­ wzgуrza Vermontu (rуdlo D) ­ miejsca, gdzie przybywaj Mi-Go, przybliona lokalizacja. Punkt F ­ przybliona lokalizacja Arkham (rуdlo F) ­ miejsca, gdzie znajduje si kamienica dawniej zamieszkiwana przez czarownic Keziah Mason, czcicielk Azathotha, sluebnic Nyarlathothepa. Punkt G ­ przybliona lokalizacja Innsmouth (rуdlo G) ­ miejsca, gdzie podwodni czciciele Dagona krzyuj si z ludmi, gdzie dzialal ludzki kult tego boga. Punkt H ­ przybliona lokalizacja miejsca odnalezienia hibernujcego boga Rhan-tegotha. Punkt I ­ przybliona lokalizacja wzgуrza, ktуre jest jedn z bram do wiata K'n-yanczykуw. rуdlo A Badajcy kult Cthulhu profesor ginie w Newport w Rhode Island, czyli miejscowoci na pуlnocy kraju, poloonej blisko morza. Jeden z kultуw Cthulhu zostal zlokalizowany w okolicach na poludnie Nowego Orleanu. Co jednak najistotniejsze, byl on usytuowany na luizjaskich bagnach ­ tej ich czci, ktуrej wczeniej nie dotknla stopa bialego czlowieka (w skali krajowej byl wic to teren analogicznie niedostpny jak R'lyeh czy Antarktyda), ponadto bagna te s poloone rуwnie blisko morza. Na plaszczynie horyzontalnej widzimy zakres dzialania kultуw zarуwno na pуlnocy Stanуw Zjednoczonych, jak i na skrajnym poludniu, za na plaszczynie horyzontalnej dostrzegamy w obu przypadkach wyran mediacj midzy ldem a morzem. 106
Pуlnoc Stanуw Zjednoczonych (Newport, miasto portowe, przestrze mediujca midzy morzem a ldem) | Poludnie Stanуw Zjednoczonych (bagna w pobliu Nowego Orleanu, przestrze mediujca midzy ldem a morzem) rуdlo B Wioska, w ktуrej dzieje si akcja Koloru z Przestworzy jest usytuowana na zachуd od Arkham, tam gdzie wzgуrza, wwozy i sczce si wsko strumyki, gdzie nigdzie nie dociera sloce481. Wedlug S. T. Joshiego naley j zlokalizowa w dawnej dolinie Swift River (obecnie jest to sztuczne jezioro Quabbin, ktуrego czas tworzenia pokrywal si z ostatnimi latami ycia Lovecrafta)482. Jeli Joshi ma racj, akcja dziej si w rodkowej czci stanu Massachuesetts. W tym przypadku mуwimy o przestrzeni lczcej jednoczenie wzgуrza z wwozami, oddalonej od morza, blisko doliny rzeki, ale zdecydowanie na stalym ldzie. Jeli uznamy, e to skrajne przestrzenie s niebezpieczne, ta mala miejscowo powinna by zupelnie bezpieczna. Byla, dopуki nie zrujnowalo j uderzenie meteorytu pochodzcego z kosmosu i zatruwajcego ziemi i studnie. By moe konsekwencj tego jest postanowienie wladz, by caly pobliski teren zatopi i w ten sposуb nie dopuci do jej zamieszkania przez adnego innego czlowieka. Ziemia bezpieczna Upadek meteorytu jako interwencja z kosmosu Ziemia skaona kolorem z kosmosu Kolor ucieka z powrotem w stron nieba Potrzeba zatopienia niebezpiecznej ziemi w celu odizolowania jej. rуdlo C Dunwich to fikcyjne miasto poloone w stanie Massachusetts, w dolinie rzeki Miskatonic (take fikcyjnej). Wlanie tam, rozpoczyna si opowiadanie Koszmar w Dunwich i tam rodz si dwaj synowie Yog-sothota powstajcy ze zwizku z ludzk kobiet. Zostaj oni splodzeni na wzgуrzu. 481 H. P. Lovecraft, Kolor z Przestworzy [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 67. 482 Ibidem, s. 69, przypis 6 autorstwa S. T. Joshiego. 107
rуdlo D Mi-Go atakuj farm Akleya, ktуra mieci si w gуrskich terenach stanu Vermontu. Nieopodal tego miejsca Mi-Go maj swoje kopalnie. Ciala tych obcych istot odnajdywane s take przez gуrali mieszkajcych w stanie New Hampshire Tak wic Mi-Go egzystuj w terenach gуrskich, w obu ssiadujcych obok siebie pуlnocnych stanach lecych w Nowej Anglii. rуdlo E Badajcy Gуry Szalestwa s pracownikami Uniwersytetu Miskatonic z Arkham. rуdlo F Arkham, w ktуrym dzieje si akcja opowiadania, jest fikcyjnym miastem poloonym w pуlnocno-wschodniej czci stanu Massachusetts, w hrabstwie Essex. Jest to miasto lece przy rzece Miskatonic, ale w pewnej odlegloci od morza, mona powiedzie, e nie jest umiejscowiona w adnym skrajnym punkcie. Bazujc na dotychczasowej analizie strukturalistycznej opowiada Lovecrafta, powinna to by bezpieczna miejscowo. Niemniej, najbardziej zlowieszczy dom w Arkham to stara kamienica zamieszkiwana dawniej (a w toku opowiadania dowiadujemy si, e i w czasach wspуlczesnych narratorowi, czyli w latach '20 lub w latach '30 XX wieku) przez czarownic, uchodczyni z owianego zl slaw Salem (miasto lece na poludniu hrabstwa Essex). Tajemnic tej kamienicy stara si pozna student pochodzcy z Haverhill (miasto lece przy pуlnocnej granicy zarуwno hrabstwa Essex, jak i stanu Massachusetts). Tak wic pierwszy znaczcy dla fabuly intruz pochodzi z miejsca, ktуre bylo nie tylko usytuowane w niebezpiecznym miejscu (port, granica midzy wiatem wodnym a ldowym), ale take jest cile skaony silami chaosu (jako czarownica lamica lad, wchodzca w konszachty z niebezpiecznymi bogami ­ uznawanymi przez purytanуw za demony ­ etc.) i parajca si czarami. Skaa ona Arkham swoj obecnoci. Drugi znaczcy dla fabuly intruz pochodzi z pуlnocy, student, miejscowoci usytuowanej z dala od morza i gуr (lecy blisko rzeki), jednake jej nazwa wskazuje na zwizek ze wzgуrzami (hill). Jego interwencja pocztkowo wzbudza aktywno wiedmy, ktуra wraz z Nyarlathotepem prуbuje zmusi go do podpisania cyrografu Azathotha, jednake ostatecznie jest tym, ktуry powstrzymuje dzialalno wiedmy raz na zawsze. Mamy tu wic przyklad miasta usytuowanego w pewien sposуb w centralnym miejscu, ktуrego lad najpierw zaklуca interwencja z poludnia, znad morza, pуniej za, interwencja 108
z pуlnocy, z rejonu semantycznie zwizanego ze wzgуrzem. W tym przypadku dobranie osуb pochodzcych z przeciwstawnych sobie terenуw zarуwno na plaszczynie wertykalnej, jak i w pewien sposуb (port-wzgуrze) horyzontalnej doprowadza do wzajemnego zniesienia si ich wplywуw. Innymi slowy ostatecznie si one neutralizuj, dziki czemu niebezpieczna wiedma zostaje ostatecznie umiercona i lad znуw goci w Arkham. W krуtkim czasie umiera take student zabity przez chowaca czarownicy, ktуry bez swej opiekunki take ginie, co potwierdza calkowit neutralizacj wplywуw. Miasto Arkham interwencja z poludnia (Salem), miasta portowego Arkham skaone dzialalnoci czarownicy, przez co co roku bezpowrotnie znikaj dzieci interwencja z pуlnocy, z Haverhill miasta semantycznie zwizanego ze wzgуrzami Arkham uzdrowione od bytnoci czarownicy, wraca do stanu pierwotnego. rуdlo G Innsmouth poloone jest przy ujciu rzeki Manuxet. Zarуwno sama miejscowo, jak i rzeka s wymylonymi przez Lovecrafta obiektami geograficznymi, cho przyznal on, e bezporednio inspiracj dla miejscowoci byla wizyta w Newburyport483. Z treci opowiadania dowiadujemy si, e Innsmouth jest gdzie na trasie Arkham-Newburyport, jednak po krуtkim rzuceniu okiem na map Nowej Anglii nie trudno doj do wniosku, e musi to by gdzie wlanie w okolicach Newburyport. Joshi nawet uwaal, e oba miasta powinno si ze sob utosami, cho dopuszczal moliwo ulokowania go w okolicach miejscowoci Gloucester484 Jest to miasto portowe, prawdopodobnie poloone w pуlnocno-wschodniej czci stanu Massachusetts. Mamy tu wic ponownie przyklad miejscowoci lecej na granicy wiata ldowego z wodnym, co znуw naley rozumie jako przestrze mediujc midzy ldem a glbinami oceanicznymi. rуdlo H Nathaniel Wingate Peaslee byl pracownikiem Uniwersytetu Miskatonic z Arkham. Warto w tym miejscu nadmieni, e akcja opowiadania Wzgуrze i The curse of Yig zaczyna si w stanie Oklahoma, a wic take tam znajduje si przejcie do podziemnego wiata K'nyanczykуw i take tam sw szczegуln wladz ma bуg Yig. Oklahoma jest z jednej strony stanem wysunitym w znaczco sposуb na zachуd od Nowej Anglii, ale rуwnie stanem usytuowanym 483 S. T. Joshi, op. cit., s. 837. 484 S. T. Joshi, op. cit., s. 840 ­ 841. 109
w centralnej czci USA485. By moe dlatego wlanie w centralnej czci istnieje moliwo zejcia do wiata podziemnego, co ciekawe zejcie owo znajduje si... na tytulowym wzgуrzu. W takim przypadku moliwe, e mamy tu do czynienia ze swoistym amerykaskim axis mundi. Warto take nadmieni w tym przypadku, e w porуwnaniu z innymi mitycznymi istotami i bogami, zarуwno Yig, jak i K'n-yanczycy nie wydaj si szczegуlnie groni; ponadto ka bardziej za zlamanie panujcego porzdku (zabicie grzechotnikуw, wchodzenie tam, gdzie nie powinno si wchodzi), jeli to nie nastpuje, nie s szczegуlnym zagroeniem. Analizujc rozmieszczenie punktуw geograficznych bliszych Lovecraftowi jako mieszkacowi Ameryki i nowoangielskiemu patriocie moemy doj do wniosku, e take w tym przypadku sily chaosu i niebezpieczestwo pochodzi z zewntrz. Wszystko, co zwizane z granicami (szczegуlnie miejscami graniczcymi z wod), jest miejscem konfrontacji z silami chaosu. Ponadto sily chaosu mog wtargn z wyej wymienionych miejsc, cigajc niebezpieczestwo w pierwotnie bezpieczn przestrze ­ najczciej atak ten ma charakter wertykalny (jak upadek meteorytu, wtargnicie z glbin morskich podwodnych czcicieli Dagona, gуrskie kolonie Mi-Go, potencjalne ryzyko inwazji K'n-yanczykуw z podziemi etc.). Gdy to nastpi, zostawia skaon przestrze, ktуra oczyszcza si wraz z uplywem czasem ­ a i tak najczciejnie w pelni (jak w przypadku Koloru z przestworzy), albo wymaga neutralizacji poprzez uycie czynnika analogicznie mu przeciwnego (jak w przypadku Snуw w domu wiedmy). 3. 3. 3. Skala mikrokosmiczna (plany miast, domуw) W tym podrozdziale nie bd omawia kadego ze wskazanych rуdel, gdy nie kade porusza tematu poszczegуlnego miasta lub domu. Skupimy si za to na kilku najbardziej widocznych przypadkach. rуdlo A Profesor George Gamell Angel zmarl w Providence486, gdy wracajc z portu wszedl na strome wzgуrze ­ wуwczas zostal potrcony przez czarnoskуrego marynarza, a jego serce szybko uleglo degeneracyjnym zmianom. 485 Warto jednak zaznaczy, e to Kansas, nie Oklahoma jest stanem umiejscowionym w samym rodku Stanуw Zjednoczonych 486 H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 191, przypis 6 autorstwa S. T. Joshiego. 110
Kapitan Johansen zmarl w dokach Gothenburga tu po tym, gdy kto zrzucil mu na glow stert papierуw, a dwaj hinduscy laskarze pomogli mu wsta ­ zmarl w wyniku naglego oslabienia serca. Ponownie jak w przypadku Ziemi ojczystej to wzgуrza i zabudowania portowe s szczegуlnie gronymi miejscami. Miejskie wzgуrze (na drodze prowadzcej do portu) ­ miejsce mierci prof. G. G. Angel | Doki ­ miejsce mierci kapitana Johansena rуdlo B W skaonym przez Kolor z przestworzy gospodarstwie Nahuma najgroniejszymi elementami jego gospodarstwa okazuje si studnia ­ gdzie skoncentrowalo si najwiksze zlo w postaci kosmicznego intruza (i pуniej przez studni wystrzeliwuje z powrotem w stron nieba). Niemniej sporуd domownikуw najbardziej zdegenerowana okazala si ona Nahuma, ktуr ten zamknl na strychu ­ jej widok byl tak okropny, e kady bal si do niej zblia. Miejsce odosobnienia szalonej malonki nie bylo przypadkowe. Lovecraft zaznaczal w jednym z listуw, ktуry napisal po skoczeniu Koloru z przestworzy: ywe istoty ­ zwykle oblkani albo zidiociali czlonkowie rodzin ­ ukryte na poddaszach [...] starych domуw s, albo przynajmniej byly do niedawna, czym bardzo realnym na wiejskich terenach Nowej Anglii.487 Poddasze ­ miejsce przebywania szczegуlnie skaonej oblkanej kobiety | Studnia ­ miejsce, w ktуrym schowal si wysysajcy energi kosmiczny intruz Tym razem na planie farmy widzimy znуw naznaczenie przestrzeni skrajnych, na linii horyzontalnej, ktуre mieci w sobie niebezpieczne sily chaosu. Niebezpieczniejszym z nich jest studnia, miejsce podziemne. 487 H. P. Lovecraft, Kolor z przestworzy [w:] Najlepsze opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s .87, przypis 46. 111
rуdlo C Cho synowie Yog-sothota zostaj urodzeni w Dunwich, ktуre ley w dolinie, zostaj oni poczci na pobliskim wzgуrzu Sentinel Hill, na ktуrym umieszczone s megalityczne krgi. Ich urodzeniu towarzysz grzmoty dobywajce si spod gуr. Co ciekawe, bardziej ludzki z owych braci zostaje zagryziony przez psy przy prуbie kradziey szczegуlnie niebezpiecznych ksig z biblioteki Uniwersytetu Miskatonic w Arkham. Ciko z cal pewnoci stwierdzi, czy Uniwersytet Miskatonic ley w dolinie, na wzgуrzu czy na wzgldnie neutralnym terenie, niemniej z planуw Arkham rozrysowanych przez HPL w roku 1934488, wiemy, i jest on usytuowany blisko rzeki Miskatonic (ktуrej te zawdzicza nazw). Tak wic z duym prawdopodobiestwem moemy stwierdzi, e miasto to jest usytuowany w dolinie. Starszy z braci, najpotworniejszy (jednoczenie najbardziej boski) umiera na Sentinel Hill, rуwnie jego mierci poprzedzaj ­ grzmoty spod gуr. Sentinel Hill ­ wzgуrze, miejsce poczcia synуw Yog-sothotha i miejsce umiercenia glуwnego antybohatera ­ potworniejszego z braci ­ take w tym miejscu koczy si opowiadanie | Dunwich ­ miejscowo osadzona w dolinie ­ miejsce urodzenia obu koszmarnych bliniakуw, a take miejsce ich zamieszkania ­ rуwnie miejsce, w ktуrym rozpoczyna si opowiadanie Koszmar w Dunwich Uniwersytet Miskatonic w Arkham ­ prawdopodobnie umiejscowiony w dolinie rzeki Miskatonic, miejsce mierci innego antybohatera, bardziej ludzkiego z braci | Dudnienie spod ziemi obwieszcza zarуwno narodziny bliniakуw, jak i mier najpotworniejszego z nich Ponownie wzgуrze i dolina s gronymi i naznaczonymi przestrzeniami. W tym wypadku szczegуlnie niebezpiecznym (w tym take dla antybohatera) jest wzgуrze. Tym razem odglosy spod ziemi wydaj si jedynie towarzyszy kluczowym wydarzeniom, za kadym razem obwieszczajc rzeczy wzbudzajce uczucia tremendalne. 488 Joseph Morales, Lovecraft's map of Arkham [w:] http://www.baharna.com/cmythos/arkham.htm z dn. 31.01.2012. 112
rуdlo F W Snach z domu wiedmy akcja dzieje si w kamienicy dawniej zamieszkiwanej przez czarownic Keziah Mason. Co ciekawe, kamienica ta, pozwalajca jednoczenie podrуowa midzy wymiarami, w czasie i w midzygalaktycznych przestrzeniach usytuowana jest, jak w wiemy mapy Arkham wykonanej przez Lovecrafta, w samym centrum lovecraftowskiego miasta. Ryc. 1 Mapa Arkham wykonana przez Jospeha Moralesa na podstawie szkicu Lovecrafta Takie usytuowanie budynku w polczeniu z tym, e mona dziki niemu dokonywa podrуy o charakterze kosmicznym, pozwala spojrze na ni jako na rodzaj axis mundi. Czarownica jednake ukazuje si na wyspie, za sabaty odbywa si take w parowie Meadow Hill ­ oba punkty usytuowane s granicy Arkham lub uznawane za obiekty zlokalizowane tu za nim. Z kolei jeli skupimy si na samym opisie budynku, to podobnie jak w przypadku Koloru z przestworzy, rуwnie tu poddasze jest przestrzeni naznaczon, lecz w jeszcze bardziej zlowieszczym sensie. Te wynajmowane przez studenta Gilmana charakteryzuje si dziwnymi ktami (ktуre ostatecznie w wyniku ich niesamowitych, matematycznych wlaciwoci pozwalaj mu odbywa podrуe midzywymiarowe), za nim kryje si pomieszczenie do ktуrego nie prowadz adne drzwi ­ okazuje si by miejscem gromadzenia cial ofiar i odbywania rytualуw przez wci 113
yw czarownic. Punkt w pokoju, w ktуrym si ona materializuje, jest take godzien uwagi, a mianowicie w kcie u zbiegu pochylej ciany z sufitem489. Co interesujce, narrator uznaje za istotne podkreli, e pierwszym etapem niszczenia kamienicy, ktуre dokonalo si ok. 10 miesicy po zabiciu wiedmy, byl zerwany dach, a nastpnie rozsypanie si poddasza. Jak wykazalem w rozdziale 3.3.2, zetknicie si dwуch przeciwstawnych nacechowanych osobowoci spowodowalo neutralizacj wplywуw chaosu w Arkham, co zaowocowalo rуwnie tym, e kamienica sama w sobie stracila charakter axis mundi, sposуb degradacji budynku (niszczenie od gуry) wyranie to sugeruje. Warto take tu zaznaczy, e take tu sily chaosu nie s w caloci skoncentrowane w jednym miejscu ­ czarownica ukazuje si na rzecznej wyspie, a wic w punkcie otoczonym wodami, za sabat odbywa si w parowie, a wic punkcie obnienia si gruntu poniej wystpujcego w miecie. rуdlo G Innsmouth jest miastem lecym przy ujciu rzeki Manuxet do morza, tak wic w przestrzeni podwуjnie otoczonej wod. Znajduje si w nim wicej pustych domуw ni zamieszkalych, co jest odwrуceniem normalnego porzdku rzeczy i sugeruje wyrany wplyw chaosu. Degeneracja miasta rozpoczla si od strony morza i jej najwyraniejszy wplyw widoczny jest po poludniowo-wschodniej stronie miasta, zapuszczanie si w te rejony jest bardzo niebezpieczne, gdy ludzie s [tam] nastawieni wrogo i strasznie pospni. Zdarzylo si nieraz, e obcy przybysz znikal tam na zawsze490. Ulice, ktуre znajduj si po zachodniej stronie miasta (czyli najdalej od morza), nosily lady minionej wietnoci491. Przy miejscu gdzie rzeka wplywala do morza staly resztki rafinerii Marsha, gdzie wytapiano zloto pochodzce z morza. Nieopodal miasta, ju w samym morzu, znajduje si Diabelska Rafa, gdzie czczcy Dagona mieszkacy skladali krwawe ofiary. Wczeniej parokrotnie uylem terminu ,,przestrze mediujca" na nazwanie miast portowych, mimo e s te miejsca mog si wydawa bardziej zagraajce ni w jakikolwiek sposуb mediujce. Niemniej w tym opowiadaniu mediacja jest wyranie widoczna. Zdesperowani mieszkacy Innsmouth, gdy zgadzaj si przyj luby Dagona, w zamian za ofiary dostaj niewyczerpane lowiska, zloto oraz niemiertelno w postaci przeistoczenia w hybrydyczne podwodne istoty. U Lovecrafta problemem nie jest to, e mediacja z niebezpiecznymi regionami 489 H. P. Lovecraft, Sny w domu wiedmy [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 451. 490 H. P. Lovecraft, Widmo nad Innsmouth [w:] Opowie o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007, s. 397. 491 Ibidem, s. 394. 114
i ich mieszkacami nie istnieje, problemem jest to, e fakt tej mediacji jest i tak wg Lovecrafta przeraajcy i budzcy wstrt, dlatego nalealoby j odrzuci. W skali mikrokosmicznej demoniczny wplyw istot mitycznych objawia si take w innych charakterystycznych miejscach. Przykladowe niebezpieczne, poerajce trupy ghoule mieszkaj w podziemiach Bostonu, w tym take w podziemiach metra492. Red Hook, w ktуrym odbywaj si tajemne krwawe i orgiastyczne kulty na cze Lilith jest dzielnic portow Brooklynu. Za tajemniczy, pozbawiajcy energii yciowej demoniczny stwуr w opowiadaniu Nawiedzony Dom yje zagrzebany pod piwnic tytulowego budynku. Wnioski jakie moemy wycign po szczegуlowej analizie geograficznej s nastpujce: kady punkt graniczny (zarуwno w skali wertykalnej, jak i horyzontalnej) naraony jest na wplywy sil chaosu ­ dotyczy to zarуwno wielkich poziomуw: obszaru kosmicznego, Ukladu Slonecznego, naszej planety (w tym im dalej oddalony punkt od Nowej Anglii i Stanуw Zjednoczonych, tym gorzej); jak i mniejszych: USA, Nowej Anglii oraz najmniejszych: planуw poszczegуlnych miast, jak i samych domуw ­ dzieje si to w myl mitycznej zasady, e kady z niszych poziomуw kosmicznych jest w pewien sposуb odzwierciedleniem wyszego c­ tak jak miasta i domy wg Eliadego odzwierciedlaj wszechwiat493. Szczegуlnie niebezpieczne s wzgуrza i doliny, lecz jeszcze bardziej wrogie s miejsca stykaj si z morzem. Im bardziej ekstremalnie oddalone miejsca, tym silniejsze oddzialywanie sil chaosu. Przykladowo najbardziej niebezpieczne s Gуry Szalestwa ze szczytem Kadath, zlokalizowane w okolicach Bieguna Poludniowego oraz R'lyeh usytuowane przy oceanicznym punkcie niedostpnoci. Co take przewija si na wszystkich poziomach analizy przestrzeni, znacznie bardziej skaone silami chaosu okazuje si poludnie ni pуlnoc. Lovecraft czasem uywal nawet archaicznej nazwy Morze Poludniowe na okrelenie Pacyfiku, co podkrela negatywne znaczenie poludnia w geograficznej strukturze jego mitycznego wiata . Prawdopodobnie przyczyn tego stanu rzeczy jest pogld Lovecrafta na ludzkie rasy, gdzie w jego wizji Aryjczycy s rozumiani jako Nordycy, a wic ludzie zwizani z pуlnoc. Cho ekstremalna pуlnoc take moe nie zagroenie (Mi-Go w gуrach Vermontu, Rhan-tegoth na Alasce, kult Cthulhu na Grenlandii), nie bdzie ono nigdy tak silne jak te pochodzce z poludnia. 492 Wisialo tam studium zatytulowane ,,Wypadek w metrze", na ktуrym grupa ohydnych istot wylazi ze szczeliny w podlodze jakich nieznanych katakumb metra [...]. H. P. Lovecraft, Model Pickmana [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom. 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 250. 493 [...] miasto stanowi zawsze ,,imago mundi", a dom jest mikrokosmosem M. Eliade, Traktat o historii religii, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 401. 115
Ale nawet ycie w miejscu oddalonych od potencjalnie zagraajcych punktуw, nie gwarantuje bezpieczestwa. Dobitnie pokazuje to przyklad Arkham, ktуre zostaje skaone obecnoci wiedmy, uchodczyni z Salem czy farmy Nahuma skaonej meteorytem przybylym z kosmosu. Jak ujl to Marek Wydmuch w Grze ze strachem, Lovecraft wypracowal wiat, w ktуrym ludzko yje na wulkanie mogcym zniszczy ziemi w kadej chwili.494 Za pewne wlanie z tego powodu miejsca mogce uchodzi za axis mundi (wzgуrze w Oklahomie, bdce jednoczenie przejciem do wiata podziemnego czy dom wiedmy Keziah bdcy bram do innych wymiarуw) rуwnie s niebezpieczne. wiat Lovecrafta moemy przyrуwna do oblonej twierdzy, w ktуrej kada przestrzenie mediujce i komunikujce z innymi sferami s de facto niebezpieczna, tak jak niebezpieczne dla obrocуw zamku s jego flanki, brama czy fosa ­ to przez te przestrzenie bd prуbowa wtargn wrogie sily. 3. 4. Schemat chronologiczny C. Lйvi-Strauss stwierdzal, e Mit odnosi si zawsze do zdarze minionych. [...] Ale wewntrzna warto przypisywana mitowi bierze si z tego, e te zdarzenia majce rozwija si w jakim momencie czasu, tworz zarazem trwal struktur, ktуra rуwnoczenie odnosi si do przeszloci, teraniejszoci i przyszloci.495 Jurij Lotman i Zara Minc wyraali podobn myl, stwierdzajc, e Powszechnie uznan wlaciwoci mitu jest jego podporzdkowanie czasowi cyklicznemu: zdarzenia nie rozwijaj si linearnie, lecz wiecznie powtarzaj si w pewnym zadanym z gуry porzdku, przy czym nie stosuj si do nich pojcia pocztku i koca496. W najprostszym rozumieniu trwal struktur chronologiczn mitu C. Lйvi-Straussa, jak i podporzdkowanie si mitu czasowi cyklicznemu odnajdujemy u Lovecrafta w postaci odwolania do koncepcji wiecznego powrotu. W bezdyskusyjny sposуb czyni to dwukrotnie. W opowiadaniu W poszukiwaniu nieznanego Kadath moemy przeczyta nastpujcy fragment: Przetaczaly si eony, wszechwiaty umieraly i rodzily si, gwiazdy stawaly si mglawicami, a mglawice gwiazdami.[...] W pelzajcej powoli wiecznoci ostateczne cykle kosmosu splataly si w inn daremn calo, gdzie wszystkie rzeczy staj si na nowo, bdc przedtem nieprzeliczon mas. Materia i witalo rodzily si na nowo, komety, sloca, i wiaty budzily si, plonc, cho nic nie przeylo, aby im powiedzie, e kiedy istnialy i zginly, e bd i znikn, w nieskoczonoci, z powrotem do pocztku, ktуry nie byl pierwszym497. 494 Daniel Misterak, Tam gdzie czyha Cthulhu, wyd. Gdyski Klub Fantastyki, Gdask 1999, s. 30. 495 C. Lйvi-Struass, Struktura mitуw [w:] Antropologia strukturalna, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970, s. 239. 496 J. Lotman, Z. Minc, op. cit., s. 72. 497 H. P. Lovecraft, W poszukiwaniu nieznanego Kadath [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, 116
Lovecraft w swoim wiecie mitycznym w pelni uznawal koncepcje wiecznego powrotu. Z niej wynikaly kolejne implikacje. Skoro czas cyklicznie powtarza si w nieskoczono, to czy moemy mуwi o istnieniu woli, czy jakakolwiek zmiana moe mie miejsce? W opowiadaniu Przez Bramy Srebrnego Klucza ujmuje ten problem nastpujco: Czas ­ cignly fale ­ jest nieruchomy, nie ma pocztku ani koca. Jego wraenie ruchu i przyczynowoci zmian to czyste zludzenie. W gruncie rzeczy on sam jest tylko iluzj, gdy z wyjtkiem ograniczonych istot z ograniczonych wymiarуw nikt nie uznaje takich poj, jak przeszlo, przyszlo i teraniejszo. Dla wszystkich innych one po prostu nie istniej. Ludzie myl o czasie tylko ze wzgldu na to, co nazywaj zmian, ale rуwnie ona jest zludzeniem. Wszystko, co bylo, jest i bdzie, istnieje rуwnoczenie498. Myl, e jak najbardziej usprawiedliwione jest przyjcia tej koncepcji jako nadrzdnej, w ktуrej schemat wpisane s wszystkie dziela literackie Lovecrafta. Jeli pojawilyby si jakie wtpliwoci, co jaki czas Lovecraft w sposуb poredni nadmienia o tej zasadzie. Warto zwrуci uwag, e Cthulhu (rуdla A) byl dawniej jednym z najwaniejszych wladcуw Ziemi, przebudzil si dopiero, gdy gwiazdy znalazly si w odpowiednim uloeniu i przebudzi si ponownie w analogicznej sytuacji, co sugeruje cyklicznoci jego panowania. Lovecraft byl znawc wiatowej mitologii. Cthulhu uosabia wodno-chtoniczny chaos, podobnie jak egipski Apop. Tene demon byl cyklicznie pokonywany przez statek (Horusa). Cala scena pokonania Cthulhu za spraw przebicia go przez okrt Johansena moe po prostu symbolizowa odwieczny bуj porzdku z chaosem i podkrelenie faktu, e trzeba z tym drugimnieprzerwanie walczy ­ jest jak powtуrzenie rytualu. W Necronomiconie (rуdlo C) moemy przeczyta, e Czlowiek rzdzi teraz tam, gdzie niegdy rzdzily One, wkrуtce One bd rzdzi tam, gdzie rzdzi teraz czlowiek. Po lecie jest zimna, po zimie lato. Czekaj cierpliwie, potne, bo znowu tutaj zapanuj499. Mimo to, wiemy, e w tym cyklu istnienia wszechwiata nie one bd ostatnimi wladcami tej planety. Jak wspomnialem ju w rozdziale 2.6 (informuje o tym rуdlo H), po cywilizacji ludzi zapanuje cywilizacja koleopterуw, za ostatnimi panami naszej planety bd inteligentne pajczaki. Einsteinowskie okrelenie czasu jako jednego z wymiarуw, dodatkowo wzgldnego, otworzylo nowy sposуb spojrzenia na jego wymiar. Koncepcja podrуy w czasie oczywicie znana byla wczeniej (choby podrу do nieba krуla Revaita w Mahabharacie, ktуry w trakcie podrуy na osi ziemia-niebo-ziemia przeniуsl si w czasie w przyszlo lub ukazania podrуy w przeszlo i w s. 266. 498 H. P. Lovecraft, Poprzez Bramy Srebrnego Klucza [w:] Sny o terrorze i mierci, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 504. 499 H. P. Lovecraft, Koszmar w Dunwich [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s. 149. 117
przyszlo w Opowieci wigilijnej Charlesa Dickensa), lecz nie potrafi wskaza mitu czy opowieci przedlovecraftowskiej, w ktуrym to obce istoty moglyby si przenie z innego miejsca w czasie do naszej epoki. Innymi slowy, ogуlnikowo ,,rozumiana" teoria Einsteina, i zrуwnanie czasu do jednego z wymiarуw, stworzylo pokus przedstawienia czasu jako swoistej przestrzeni. Take z niej mog przyj intruzi, by przej cialo niczego nie podejrzewajcego czlowieka, a jego umysl uprowadzi. Mimo to, istoty owe, czyli przedstawiciele Wielkiej Rasy, nie wydaj si szczegуlnie grone. By moe ma to zwizek z tym, e Lovecraft byl konserwatyst gloryfikujcym przeszlo, a przedstawiciele midzyczasowych podrуnikуw przypadku opowiadania Cie spoza czasu przybyli z przeszloci. Z drugiej strony im odleglejsze czasy w przeszlo i przyszlo (szczegуlnie te najmniej znane, ale sygnalizowane przez Lovecrafta, jak domniemany okres wietnoci ,,zlych" miast, ktуre byly na Ziemi zanim pojawily si na niej Starsze Istoty), tym bardziej wydaj si przeraajce, podobnie jak analogicznie przestrze, im dalsza w ktуrymkolwiek kierunki (zarуwno na plaszczynie horyzontalnej, jak i wertykalnej) tym groniejsza. 3. 5. Schemat socjologiczny Lovecraft byl konserwatyst i chocia przyjl wiatopogld ateistyczny, to nigdy nie odrzucil wartoci purytaskich. Bardzo czsto podkrelal swoje angielskie pochodzenie. wiatopogld Lovecrafta jest charakterystyczny dla WASP (White Anglo-Saxon Protestant): etnocentryczny, podkrelajcy wyszo swojej kultury nad innymi, cenicy czysto krwi, czsto rasistowski (take w odchyleniu radykalnym). To z pewnoci jest przyczyn utosamiania wszelkich sil chaosu z ludnoci mieszan, ,,zdegenerowan", zrodzon z kazirodczych stosunkуw, czy z wyniku mieszania si Wielkich Przedwiecznych z ziemskimi istotami. To zawsze Murzyni, Hindusi, Indianie, Mulaci, Metysi s wyznawcami blunierczych kultуw. Lovecraft ich oskara o postpujc degeneracj spoleczn. Nawet jeli mier kogokolwiek wyglda przypadkowo, ale w pobliu jest jaka osoba innej rasy ni biala ­ Lovecraft widzi w nim winnego. Profesor Gammel z opowiadania Zew Cthulhu (rуdlo A) zostal popchnity przez Murzyna ­ zaraz potem umarl. Inspektor Legrasse, gdy dokonal pogromu kultystуw znad nowoorleaskich bagien, stwierdzil, e wszyscy [oni] s ogromnie prymitywnymi mieszacami krwi500 i objawiaj zaburzenia umyslowe. Marynarz Johanes, ktуremu udalo si na chwil pokona wielkiego Cthulhu, ginie po tym jak dwaj hinduscy marynarze prуbuj pomуc mu wsta. 500 W wikszoci byli to marynarze, Murzyni i Mulaci, glуwnie z Indii Zachodnich, albo portugalskie Brava, jednej z wysp Zielonego Przyldka. H. P. Lovecraft, Zew Cthulhu [w:] Najlepsze Opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008, s 213. 118
Warto w tym miejscu zauway, e tego punktu widzenia proza Lovecrafta wietnie nadaje si do poddania analizie metod Girarda501. Zmiany spoleczne, ktуre obserwuje Lovecraft, s przez niego postrzegane jako kryzys wartoci. Szukajc winnego, dostrzega go w mniejszociach rasowych i je oskara o konotacj z szeroko pojmowanymi mocami zagraajcymi ludzkoci ­ ktуre moemy nazwa silami chaosu. Im wicej cech wskazujcych na ulomno (nisza inteligencja, wylupiaste oczy etc.), inno (albinizm) czy czasem nawet ponadprzecitno (nadnaturalnie szybko rozwijajcy si geniusz502 bd tajemniczy wybitnie inteligentni okultyci503) tym wiksza pewno, e dany osobnik wspуluczestniczy w oddawaniu czci w plugawych, orgiastycznych i blunierczych kultach. Z listуw Lovecrafta mona wnioskowa, e za pewne chtnie by przyklasnl autentycznym aktom przemocy wymierzonym w ludzi innych ras, jednak takowej (na skal ktуr by sobie yczyl504) nie bylo w уwczesnym wiecie (nadszedl jej czas dopiero w czasie II Wojny wiatowej)505. Lovecraft potpia liberalnych ideologуw. Gdy opisuje, jak slusznie likwidowano Innsmouth506, gdzie w wityni masoskiej odbywaly si uroczystoci ku czci Dagona, wzmiankuje o protestach liberalnych organizacji, ktуre jednak milkn, gdy protestujcy widz ludzkie hybrydy, ktуre staly si obiektem przeladowa. Warto take przyjrze si znakom majcym zwiastowa nadejcie panowania Wielkich Przedwiecznych. Czas ten latwo bdzie rozpozna, poniewa ludzie stan si podobni do Wielkich Starych Bogуw; wolni i swobodni, poza zasigiem dobra i zla, odrzuc wszelkie prawa i zasady moralne, bd krzycze, zabija i plawi si w radoci. Wyzwoleni Starzy Bogowie naucz ludzi jak krzycze, jak zabija, jak radowa si i bawi, a cala ziemia rozgorzeje ofiar calopaln ekstazy i wolnoci.507 Jak wida, wolno, podstawowa warto ideologii liberalnej, jest jedn z cech, ktуre Lovecraft postrzega zdecydowanie przez negatywny pryzmat. Take wiatopogld rasy Mi-Go, lub ten jej element, moliwie falszywy, ktуry prezentowano wybranym ludziom, zdaje si by liberalny ­ Lovecraft dostrzega w nim jednak wielki falsz. 501 R. Girard, Koziol ofiarny, s. 21-37. 502 Jak bardziej ludzki z synуw Yog-Sothotha w Koszmarze z Dunwich. 503 Jak glуwny antagonista w powieci Przypadek Charlesa Dextera Warda. 504 Zanim nie zaczl optowa za segregacj jako sposobowi rozwizania ,,problemуw rasowych". 505 Jak opisuje w licie do Belknapa Longa: ...]Mam nadziej, e zakoczeniem bdzie wojna­ lecz dopiero wtedy, gdy nasze umysly uwolni si calkowicie z humanitarnych pt syryjskich przesdуw naloonych przez Konstatyna [mowa o chrzecijastwie ­ przypis M.K.]. Ukamy zatem nasz fizyczn potg jako ludzie i Aryjczycy. Dokonajmy naukowo masowej deportacji, ktуrej nikt nie uniknie i z ktуrej nikt nie wrуci. W innym licie bdzie zalecal uycie gazu cyjanowego. M. Houellebecq, H,P.Lovecraft. Przeciw wiatu, przeciw yciu, Warszawa 2007 s. 114. 506 Wysadzaniem domуw, seri aresztowa bez procesуw, zamykaniem w obozach koncentracyjnych. 507 H. P. Lovecraft, op. cit., s. 215. 119
Opozycja binarna, jak tutaj moemy dostrzec, wyglda nastpujco: Biali <­> Inne rasy Purytaskie, konserwatywne idealy WASP, elitaryzm <­> Liberalne idealy, egalitaryzm Co interesujce, Lovecraft nie tworzyl silnej opozycji midzy WASP, a PIGS508. Pocztkowo przejawial tak tendencj, jednak z czasem zaczl j odrzuca. Nie mona oprze si wraeniu, e do koca uznawal wyszo swojej grupy (cho w pewnym momencie zrezygnowal z prуby jej racjonalnego udowadniania509), jednak PIGS traktowal po prostu poblaliwie, bez wikszej niechci. Pod koniec swojego ycia zaczl przedstawia nawet Polakуw510 i Wlochуw511 jako nacje prуbujce na swуj wlasny, religijny sposуb walczy z zagraajcym chaosem. W tym zakresie rуnil si wielu przedstawicieli swojego spoleczestwa, choby radykalnie antykatolickiego (a wic te antypolskiego i antywloskiego) drugiego Ku Klux Klanu. Jest jeszcze jeden rodzaj przejcia charakterystycznego mitemu zwizanego z wczeniej wspomnianym girardowskim kozlem ofiarnym. Mianowicie chodzi o odludkуw, pustelnikуw, ludzie yjcych na uboczu. Wikszo z nich jest podejrzewana o konszachty z Wielkimi Przedwiecznymi. Cala rodzina Whatleyуw zalicza si do tej kategorii, to odludki s ambasadorami Mi-Go, zwolennik kanibalistycznego kultu z Piekielnej ilustracji take mieszka z dala od innych ludzi. Czasem cale spolecznoci zdarzaj si ze wiatem zewntrznym (zmieniajcy si w hybrydy wyznawcy Dagona), a ich przedstawiciele mog si przecitnymi czlowiekowi wyda szczegуlnie nieprzyjemnymi outsiderami. Jest to o tyle zaskakujca informacja, gdy.... sam Lovecraft byl uznawany za wielkiego samotnika. Czsto spacerowal samotnie nocami po miecie, mial wielki problem ze znalezieniem jakiejkolwiek pracy i nawet (w wyniku rozstroju nerwowego) nie poszedl na studia. Za kadym razem, gdy opisywal wyznawcуw blunierczych kultуw wskazywal na grupy nielubianych przez siebie osobnikуw ­ z tym jednym wyjtkiem. Mitem zaczerpnity z jego kultury byl silniejszy ni wlasne dowiadczenia yciowe. Ludzie funkcjonujcy w spoleczestwie <-> Pustelnicy, Samotnicy. Bohaterowie Lovecrafta to czsto ludzie wyksztalceni, gentlemani, zazwyczaj noszcy pewne tytuly naukowe. Kady z nich dochodzi w pewnym momencie do wniosku, e niektуre 508 Poles-Italians-Greeks-Slavs. Najczciej utosamiani jako etniczni antagonici w stosunku do WASP. 509 S. T. Joshi, op. cit., s. 986. 510 W opowiadaniu Sny w domu wiedmy. 511 W opowiadaniu Duch ciemnoci. 120
aspekty wiedzy powinny by elitarne bd niepoznawalne przez nikogo, gdy ich ujawnienie grozi przyspieszeniem przyjcia Wielkich Przedwiecznych, co z kolei przeklada si bezporednio na zaglad wiatu i triumf sil chaosu. Tutaj wchodzimy te na plaszczyzn epistemologicznplaszczyzn aksjologiczna, cho bdzie ona bezporednio zwizana z plaszczyzn socjologiczn oraz jest ona take odbiciem plaszczyzny kosmicznej. 3. 6. Schemat epistemologiczno-aksjologiczny Jak ju wspomnialem w rozdziale 2, Lovecraft demonizowal nauk. Nietrudno zrozumie z jakiego powodu, kiedy przyjrzymy si plaszczynie socjologicznej. Szybko rozwijajca si nauka podwaala podstawy starego porzdku. Ziemia przestala by w centrum kosmosu, czlowiek stal si zwierzciem, a chlop i arystokrata niewiele rуnili si w kwestii biologicznej od siebie (nad czym Lovecraft bardzo rozpaczala w majcym cechy autobiograficzne opowiadaniu Srebrny Klucz). Innymi slowy ­ nauka, zamiast wprowadza do systemu wartoci porzdek, wprowadzala chaos, ktуry z kolei byl personifikowany przez Wielkich Przedwiecznych i inne mityczne istoty ­ jak kosmiczne Mi-Go czy podwodni czciciele Dagona. Najgorszym co nauka mogla zrobi, to zebra w sobie caly swуj dorobek i ukaza si w holistycznym aspekcie, propagujc treci egalitarne. Nauka jest tutaj jednak tylko narzdziem, ktуry odkrywa co znacznie niebezpieczniejszego ­ prawdziw natur wiata. Ona jest symbolem chaosu. Zostala ju spisana wczeniej przez szalonego Araba (swoj drog ­ take mistyka i naukowca) Abdula Alhazreda w blunierczym Necronomiconie. W wiecie, gdzie nie ma transcendentnego Boga, a jedyne istoty majce cechy nadnaturalne to demoniczni Przedwieczni, slowo blunierczy nabiera zupelnie innego charakteru. Przeciwko komu mona w tej sytuacji bluni? Odpowied mamy powyej ­ przeciw ustalonemu, konserwatywnemu porzdkowi spolecznemu. Jego zalamanie to zezwolenie na zwycistwo silom chaosu. Wracajc jednak do spraw naukowcуw-gentlemanуw (zreszt najczciej podeszlego wieku, co te nie jest bez znaczenia), ich rola w systemie Lovecrafta sprowadza si z jednej strony do niesienia ze sob cechy zarуwno konserwatystуw typowych dla spoleczestwa aprobowanego przez Lovecrafta, co jest cech pozytywn, aczkolwiek badajc, jtrz, poszukuj prawdziwych podstaw rzdzcych w wiecie natury, co okazuje si destruktywne. Ponadto, najczciej przeciwstawiaj si Przedwiecznym i ostatecznie prуbuj zahamowa rozwуj nauki (pilnuj by nikt nie dotarl do wynikуw ich bada; niszcz bd ograniczaj dostp do tajemnych ksig etc). Jak nie trudno zauway po scharakteryzowaniu tej grupy ludzi, pelni oni rol mediatorуw ­ z tego to powodu maj wgld zarуwno do wiata nioscego chaos jak i strzeg tego, ktуry kryje 121
w sobie harmoni. Nie zawsze s to naukowcy per se, ale zawsze ludzi wyksztalceni. W opowiadaniu Zew Cthulhu tego typu cechy niesie ze sob take kapitan statku oraz oficer policji. Innymi postaciami majcymi cechy mediatorуw s szalecy (ktуrzy doznali zalamania nerwowego) i wraliwi artyci. Co wane, nie kady szaleniec jest pozytywnym mediatorem ­ wikszo z nich przynaley do sil chaosu. Tylko szalecy, ktуrzy doznali zalamania nerwowego w wyniku poznania blunierczej prawdy o naturze wiata, mog by odbierani pozytywnie (np. w przypadku policjanta Thomas F. Malone z Koszmaru w Red Hook czy wczeniej wspomnianego kapitan okrtu Johansen z Zewu Cthulhu). Tak naprawd kady mediator w prozie Lovecrafta ma cechy szaleca. Ujrzenie natury wszechwiata nie pozwala wrуci do spoleczestwa, niemniej ch uchronienia spoleczestwa jest nadrzdnym celem, obowizkiem, ktуry naley wypelni. Artyci jako mediatorzy to znany mitem, zwizany bardzo blisko z fenomenem stanуw posesyjnych (w tym szamanistycznych). Artysta owladnity chci tworzenia nie moe jej powstrzyma. Niemniej wcale nie oznacza to, e musi on burzy lad spoleczny ­ moe by niewiadomy tego co si z nim dzieje (rzebiarz Wilcox z Zew Cthulhu), a czasem moe take prуbowa powstrzyma chaos (jak Erich Zann z Muzyki Ericha Zanna). Sztuka naley do kultury, naley wic do akceptowalnego ladu spolecznego. Niemniej sztuka moe nie ze sob entropiczn sil rozbijajc lad spoleczny (jak wszelki awangardowy bunt, ktуrego Lovecraft nie cierpial) i wуwczas jej twуrca moe sta si postaci ocenian negatywnie, skazan na zaglad (jak Richard Upton Pickman z opowiadania Model Pickaman). To tlumaczy pozycj tych mediatorуw. Prawdziwa natura wszechwiata badana przez nauk | Gentlemani naukowcy, bd inni ludzi wysoko wyksztalceni (oficer policji, kapitan statku) | Spoleczestwo yjce podlug wartoci ukonstytuowanych przez wlasn (nieprawdziw) wizj wiata Prawdziwa natura wszechwiata zdeterminowana przez wzgldno i chaos | Szalestwo spowodowane zalamaniem nerwowym gdy natura wszechwiata zostaje jednostce uwiadomiona | Spoleczestwo konserwatywne, yjce podlug stalych wartoci, trzymajce je we wzgldnym ladzie 122
Wielcy Przedwieczni mogcy wplywa na sny i wizje | Artyci yjcy na skraju kultury, lecz dalej w jej obrbie | Spoleczestwo akceptujce i potrzebujce sztuki jako warstwy kulturowej wzbogacajcej ,,ducha" 3. 7. Podsumowanie System mityczny stworzony przez Lovecrafta wyraal jego ideologiczny ogld na wiat, obawy, ktуre towarzyszyly wiatowemu kryzysowi, wartoci, ktуrym holdowal, pragnieniom, ktуre chcial zrealizowa i komponowaly si z уwczesn naukow wiedz o wiecie. Dzi ciko znale osoby, ktуre odczytuj mitologi Lovecrafta dokladnie w ten sposуb. Wielu milonikуw tego pisarza wbrew faktom i zdrowemu rozsdkowi zaprzecza wystpowaniu ksenofobicznych uprzedze Lovecrafta w jego twуrczoci512 (autor niniejszej pracy zaliczal si do tego grona, zanim poznal bardziej szczegуlowo listy i eseje twуrcy opracowywanej mitologii). Znani mi kontynuatorzy Lovecrafta nie tworzyli dziel podlug tego schematu, a czasem wrcz go odwracali (jak czarnoskуry bohater w interaktywnej powieci Beniamina Muszyskiego). Cho Lovecraft w swoim systemie mitycznym ukazywal Cthulhu jako bуstwo bezwzgldnego chaosu, ktуrego wyznawcom (jakkolwiek groteskowo by to brzmialo) bliskie s wolnociowe idealy, ten schemat rуwnie nie byl przesadnie rozwijany (jego tropem szedl przez jaki czas ,,ucze" Lovecrafta, Robert Bloch) coraz czciej bywa on obecnie przedstawiany jako symbol wrogiego, rzdowego lub korporacyjnego ladu spolecznego. Nie zniknl oczywicie Cthulhu jako symbol chaosu (szczegуlnie widoczny w systemach okultystycznych), ale pojawilo si jego ,,konserwatywne" oblicze. 512 S. T. Joshi, op. cit., s. 627-629. 123
Cthulhu jako korporacyjny nadzorca. Cthulhu jako istota odpowiedzialna za prуby wprowadzania kontrowersyjnych ustaw SOPA i PIPA potencjalnie ograniczajcych wolno w Internecie. To co z pewnoci zadecydowalo o przyjciu si mitologii Lovecrafta, jest jej labilno i denie do bycia potencjalnie zgodnej z naukow wiedz, co przeklada si take na same gloryfikowanie naukowcуw, jako romantycznych stracecуw powicajcych si dla dobra ludzkoci. Cho moe si wyda to zaskakujce, wlanie takie szokujce podejcie, groteskowe i diametralnie rуne od fundamentalistycznych oblicz religii (potpiajcych choby teori ewolucji) moe wyda si niektуrym grupom spolecznym bardziej atrakcyjne. W wiecie rozwijajcej si prnie nauki literalnie odczytywane Pismo wite moe rzeczywicie, jak twierdzil Lovecraft, wielu ludziom wydawa si infantylne, a wizja diabla, ktуrego glуwnym celem jest kuszenie jednego gatunku zwierzcia istniejcego na Ziemi i Boga, yjcego ,,w niebie", ktуry w calym rozleglym kosmosie szczegуlnie umilowal sobie ludzi, chce dla nich jak najlepiej, ale mimo swojej wszechmocy postanawia poddawa ich prуbom, moe wydawa si niewiarygodna. Mitologia Lovecrafta moe u tej grupy ludzi pobudza uczucia numinotyczne, ktуrych tradycyjna religia nie jest ju w stanie wzbudza. 124
Popularny internetowy mem odwolujcy si do kazania ksidza Natanka 125
Zakoczenie Celem niniejszej pracy bylo dokonanie analizy literackiej mitologii Howarda Philipsa Lovecrafta antropologiczn metod strukturalistyczn C. Lйvi-Straussa. i za jej pomoc prуba odnalezienie odpowiedzi na pytanie, jaki czynniki zadecydowaly o niezwyklej popularnoci rzeczonej mitologii. Dokonanie analizy umoliwilo dojcie do konkretnych wnioskуw wyjaniajcych fenomen niezwyklej popularnoci Mitologii Cthulhu zarуwno w kulturze masowej, jak i niektуrych rodowiskach okultystycznych. Mitologia Cthulhu okazywala si rуwnie bardzo atrakcyjna dla twуrcуw dwudziestowiecznej literatury grozy. Z tego powodu zasadnym okazalo si znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje jakiekolwiek podobiestwo uczu religijnych do tych, ktуre towarzysz percepcji dziel grozy. Rudolf Otto w swoim najbardziej znaczcym dziele pt. wito nazywal uczucia drugiego ze wskazanych typуw karykatur dowiadczenia numinotycznego. Okazuje si jednak, e kategorie wyrуnione przez Otta, ktуre s przez niego okrelane jako skladowe numinosum (witoci rudymentalnej, pozbawionej pierwotnie wartoci etycznej), doskonale odzwierciedlaj kategorie wykorzystywane przez znaczc cz twуrcуw literackiej i filmowej grozy. Tymi kategoriami s: deprecjacja przeywanego podmiotu wobec siebie, mysterium tremendum, fascinans, poczucie niesamowito, augustum oraz irracjonalno rozumiano jako kategoria wykraczajca poza zdolno pojmowania. Przy dokladniejszym przyjrzeniu si popularnym dzielom grozy (jak opowiadanie Wierzby Algernona Blackwooda, filmy The Ring, Co, Dziecko Rosemary, beletrystyczna twуrczo Lovecrafta etc.) okazuje si, e prawie kade z nich zawiera wszystkie z wymienionych elementуw. Mona z tego wysun wniosek, e opowieci grozy wzbudzaj uczucia numinotyczne. Slowo mit, szczegуlnie gdy uywane jest w kontekcie dziela literackiego, moe by rуnie zrozumiane. Spowodowane jest to wieloci definicji mitu, ktуre znaczco si zmienialy na przestrzeni dziejуw, ale i wspуlczenie bywaj rozumiane na rуne sposoby. W niniejszej pracy mitologi rozumiano, za Claudem Lйvi-Straussem, jako filozofi kultury bdca zintegrowanym, kompletnym wiatopogldem.513 Potrzebna jest ona czlowiekowi, poniewa dziki niej moe uj holistycznie wiat i odnie si do niego. Mit jest wyszym poziom jzyka, wystpujcym zarуwno w nim, jak i ponad nim. Jest on specyficzn struktur, ktуra, opisujc zdarzenia minione, odnosi si jednoczenie do przeszloci, teraniejszoci i przyszloci, za analiza mitu powinna obejmowa 513 Maciej Czeremski, op. cit., s.. 48. 126
znan w danej spolecznoci symbolik, jej tryb ycia, wyznawane wartoci i okres wystpowania, w ktуrym mit si narodzil i wystpuje itp. Wikszo z dostpnych opracowa badanej mitologii nie mogly zosta uznane za rzetelne, poniewa powielaly bldy i falszerstwa Augusta Derletha, czlowieka, ktуry po mierci ojca Mitologii Cthulhu, zajl si wydawaniem jego dziel. By przystpi do analizy mitologii Lovecrafta, nalealo najpierw j zrekonstruowa, co zostalo uczynione w oparciu o dziela Lovecrafta, jego twуrczo beletrystyczn oraz jego listach i esejach. Wykazane zostalo, i mitologia Lovecrafta opisuje szczegуlowo zarуwno mityczn kosmogenez, antropogenez oraz porusza problemy eschatologiczne. By unikn dalszych nieporozumie przy opisywaniu panteonu Lovecrafta, zostali opisani wszyscy wymienieni i scharakteryzowani przez pisarza bogowie. Sama analiza zostala rozpoczta od krуtkiego scharakteryzowania epoki, w ktуrej yl Lovecraft oraz rodowiska, ktуre go ksztaltowalo. Na pocztku XX wieku zmiany w ogldzie wiata i czlowieka nadchodzily szybciej, ni wielu bylo sklonnych to zaakceptowa. Pisarz ywo interesowal si nowymi i uznawanymi za kontrowersyjne odkryciami naukowymi takich uczonych jak Karol Darwin, Albert Einstein, Zygmunt Freud czy Alfred Adler, ponadto wykazywal wielkie zainteresowanie F. Nietzschem. Nastroje polityczne w USA byly niespokojne, popularne byly dziela kultury jawnie gloryfikujce rasistowskie uprzedzenie, powstal drugi Ku Klux Klan, a imigranci byli przez spor cz ksenofobicznie usposobionych obywateli utosamiani z silami wrogimi pastwu. Radykalne komunistyczne i anarchistyczne grupy podkladajce bomby i dokonujce rabunkуw, w ktуrych sklad wchodzila ludno naplywowa (a przynajmniej tak bylo to przedstawiane przez media), tylko zaognialy sytuacj. Zapewne z tego powodu Lovecraft nie przyjl wzgldnie lagodnej formy rasizmu, ktуr przejawiala take jego najblisza rodzina, ale doszedl wrcz do przekonania, e przedstawicieli ras niebialych naley wymordowa. Jak wykazala dalsza analiza, kady z tych elementуw jego wiatopogldu znalazl odzwierciedlenie w jego systemie mitycznym. By dokona moliwie szczegуlowych bada struktury Mitуw Cthulhu, niewystarczajcym okazalo si opieranie si tylko na opisanej w pracy mitologii, ale niezbdnym bylo przedstawienia streszcze kilku tekstуw rуdlowych, szczegуlnie cenionych zarуwno przez fanуw Lovecrafta, jak i rodowiska okultystyczne514, a nastpnie dokonaniu take ich analizy. Schemat odczytywany na plaszczynie geograficzno-kosmologicznej wskazywal, e, cho demoniczni bogowie opisywani przez Lovecrafta wystpuj na calym wiecie, ci z nich, ktуrzy obdarzeni s najwiksz moc i stanowi najwiksze zagroenie dla ludzkoci, yj w regionach 514 Zapewne z tego powodu zostaly one umieszczone na stronie gromadzcej sakralne teksty rуnych religii: www.sacred-text.com . 127
najbardziej ekstremalnie oddalonych od Providence, rodzinnego miasta Lovecrafta, zarуwno na plaszczynie horyzontalnej, jak i wertykalnej. Jest to widoczne zarуwno w skali makrokosmicznej (obejmujcej caly glob ziemski i kosmos), jak i w skali obejmujcej tylko tereny Nowej Anglii. Ten sam sposуb waloryzacji jest widoczny rуwnie w skali mikrokosmicznej obejmujcej plany miast i poszczegуlnych budynkуw. W schemacie chronologicznym mona dostrzec pewne podobiestwo do schematu powyszego ­ im odleglejsze epoki na osi czasu (zarуwno w przeszloci, jak i przyszloci), tym dla czlowieka s one bardziej okropne i niebezpieczne. Dawniej ziemi wladali bogowie i potne istoty, ktуrych pewny powrуt jest wielkim zagroeniem dla wszystkich ludzi. Niemniej najwaniejszym elementem schematu chronologicznego jest koncepcja Wiecznego Powrotu, wg ktуrej wszystkie epoki powtarzaj si niezmiennie i cho czas pozornie wydaje si linearny, tak naprawd jest w pelni cykliczny. W schemacie socjologicznym wyrane dostrzegalne jest odmienne kategoryzowanie przedstawicieli grup etnicznych z pozytywnym waloryzowaniem rasy bialej i radykalnie negatywnym waloryzowaniem ras niebialych, z ktуrych najczciej rekrutowali si w prozie Lovecrafta czciciele Wielkich Przedwiecznych na oltarzu skladajcy krwawe, ludzkie ofiary. Podobnie negatywnie waloryzowane s osoby wyznajce wartoci liberalne (uznawane za naiwne lub perfidne) dce do stworzenia spoleczestwa egalitarnego. Osoby wyznajce wartoci konserwatywne, kultywujce purytaskie idealy, optujce za spoleczestwem elitarnym s waloryzowane pozytywnie. Schemat ten jest odbiciem wiatopogldu wyznawanego przez pisarza, lecz inaczej wyglda rozrуnienie kolejnej kategorii, w ktуrej pozytywnie waloryzowani s ludzie tworzcy anglosaskie spoleczestwo, za negatywnie samotnicy, ludzie decydujcy si y na uboczu, odludziu. Lovecraft uwaal siebie samego za outsidera, a ludzi tacy jak on byli postrzegani raczej pejoratywnie w spoleczestwie. Mona z tego wycign wniosek, e kategoria przejta z wlasnej kultura byla silniejsza ni osobiste dowiadczenia yciowe. Schemat epistemiologiczno-aksjologiczny ukazal negatywn waloryzacj procesu poznawania. W wiecie Mitуw Cthulhu nauka niesie zagroenie ludzkoci, poniewa odkrywa przeraajce prawd o otaczajcej nas rzeczywistoci. Prawda ta, ukazujca znikomo ludzkiego gatunku i cywilizacji, informujca o nadejciu m.in. Wielkich Przedwiecznych, nowych wladcуw Ziemi, jest de facto symbolem chaosu zagraajcego naszemu spoleczestwu. Z tego powodu naukowcy-gentelmani wyznajcy anglosaskie, purytaskie idealy nie tylko nie pomagaj w szerzeniu zdobyczy nauki, ale staj si stranikami pewnych obszarуw wiedzy, do ktуrych, dla dobra wiata, nie chc nikogo dopuci. Do tej kategorii zaliczani s take wyksztalceni bohaterowie nie bdcy naukowcami, ktуrzy posiedli pewn wiedz i przeciwstawili si silom 128
chaosu. Postacie te s mediatorami midzy wiatem spolecznej, konserwatywnej harmonii, a nieopanowanym, chaosem prawdy opisujcej wiat. Drug kategoria osуb, majcych wgld do prawdziwej natury przeraajcej rzeczywistoci i pelnicych funkcj mediatorуw, stanowi szalecy. Wikszo z nich przynaley do sil chaosu i sluy Wielkim Przedwiecznym, nieliczni s postaciami pozytywnymi ­ to Ci, ktуrzy doznali zalamania nerwowego w wyniku prуby przeciwstawienia si przyszlym wladcom Ziemi. W wiecie Lovecrafta prdzej czy pуniej kada osoba majca wgld do prawdziwej natury rzeczywistoci przynajmniej czasowo traci zmysly. Trzeci kategori s artyci yjcy na obrzeach spoleczestwa w pelni owladnici pasj tworzenia. Bywaj manipulowani przez Wielkich Przedwiecznych, przez co nie zawsze w pelni rozumiej, co tworz. Mimo to ich dziela odslaniaj prawd na temat przeraajcej rzeczywistoci (zawart w utworze muzycznym, rzebie, obrazie czy poemacie) i wlanie z tego powodu rуwnie oni staj na krawdzi obldu. Z jednej strony artyci mog sw sztuk prуbowa przeciwstawi si Wielkim Przedwiecznym (co moe przedstawia ich podany wplyw na spoleczestwo, ktуre potrzebuje sztuki), z drugiej za mog swymi dzielami skazywa si na zaglad, a ich dziela mog by niebezpieczne (co moe odzwierciedla niech Lovecrafta do artystycznego awangardowego buntu). System mityczny Lovecrafta wyraal wyznawane przez niego wartoci, komponujc si z уwczesn naukow wiedz o wiecie. Co ciekawe, nie tak latwo dzi znale osoby, ktуre odczytuj Mitologi Cthulhu dokladnie wg tego klucza. Wielu fanуw pisarza prуbuje np., wbrew ewidentnym dowodom obalajcym ich racje, zaprzecza, by Lovecraft byl rasist, a Mitologia Cthulhu zostala w znacznej mierze oparta na schemacie waloryzujcym rasy. Kontynuatorzy Lovecrafta rzadko korzystaj z odnoszenia si do tej wykreowanej przez pisarza struktury spolecznej, a czasem radykalnie j odwracaj. Podobnie wyglda schemat z konserwatywnym obliczem Lovecrafta. Cthulhu obecnie bywa przedstawiany jako symbol wrogiego systemu, a wic ustalonego ladu spolecznego. Elementem zapewniajcym Mitologii Cthulhu sukces jest z jednej strony jej podobiestwo do mitologii naturalnych (przypisanie przestrzeni skrajnych silom boskim i/lub silom chaosu, odwolywania si do postaci niezwyklych mediatorуw, mogcych wej w interakcji z tymi sferami, opisywanie panteonu), z drugiej jej antydogmatyczno i zwizana z tym labilno, denie do potencjalnej zgodnoci z naukow wiedz i gloryfikowanie postaci naukowcуw, co zdecydowanie odrуnia j od fundamentalistycznych oblicz wiatowych religii. Wlanie te cechy sprawiaj, e rozbudzajca uczucia numinotyczne Mitologia Cthulhu wci zyskuje na popularnoci, take zdobywajc nowych wyznawcуw. 129
Abstract Howard Phillips Lovecraft was a horror writer, a creator of his own literary mythology that became very popular in pop culture and was basis of some occultist schools. The purpose of this thesis is to elaborate the H. P. Lovecraft's mythology, subjecting it to anthropological analysis by C. Lйvi-Strauss structuralism methodology and an attempt to answer the question of the reason of its unusual popularity. The groundwork of this work is defining the word "myth" and pointing to a big similarity (or identity) of feelings experienced during reception of horror stories with those named by Rudolf Otto as the feeling of numinous. Next, the author of this thesis made detailed elaboration of H. P. Lovecraft mythology showing its cosmogonic, anthropogenic and eschatological concepts and characterized the most popular H. P. Lovecraft gods. Then the dwelling place and epoch of H. P. Lovecraft life was characterized, the most popular Lovecraft horror stories were summarized and the world presented by Lovecraft was analyzed in geographical-cosmological context, chronological context, sociological context and epistemological-axiological context. The author of this thesis concluded that even though demonic gods may be found throughout the earth and universe, the most dangerous of them live in extremely distant places (in horizontal and vertical scale) from Lovecraft's hometown­ Providence. An analogue can be found in the time line­ the more distant time, past or future, the more dangerous period for humanity. Lovecraft's racial prejudice was shown in sociological context. People of Caucasian race were evaluated rather positively and people of other races were evaluated negatively. Furthermore, the outsiders were also evaluated negatively. The negative evaluation of process of cognition was shown in epistemological-axiological context. Only 3 types of personalities could discover the true nature of our world: gentleman-scientists, madmen and artists. The first category of personality was considered the most valuable, as they cultivated puritan ideals and became more like watchmen than propagators of science. In Lovecraft's stories liberals were presented as naive and their ideology was used by people with unclear purposes. Lovecraft's mythology was not only internally coherent but also scientifically coherent. This, as well as anti-dogmatic character of his mythology had some advantage over natural mythology allowing its continuous adaptation to new circumstances and modern world. These elements made H. P. Lovecraft's mythology so affecting. 130
Bibliografia rуdla: 1. A. Blackwood, Wendigo i inne upiory, wyd. C&T, Toru 2006. 2. Z. Brown-Reed Bishop, H. P. Lovecraft, The curse of Yig, http://hplovecraft.com/writings/texts/fiction/cy.asp z dn. 12.02.2012. 3. P. J. Carroll, Psychonauta, czyli Magia Chaosu w teorii i praktyce, wyd. Okultura, Warszawa 2006. 4. A. de Castro, H. P. Lovecraft, The last test, http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/lt.asp z dn. 19.02.2012. 5. J. Churchward, Mu. Zaginiony Kontynent, wyd. Amber, Warszawa 2008. 6. K. Grant, Outside the Circles of Time, Frederick Muller Limted, London 1980. 7. E. Hazzared, Necronomicon, czyli Ksiga Umarlego Prawa, Wydawnictwo FOX, Wroclaw 2000. 8. E. Hazzared, Necronomicon, czyli Ksiga Umarlego Prawa, Wydawnictwo XXL, Wroclaw 2011. 9. H. Heald, H. P. Lovecraft, Out of Eons, http://hplovecraft.com/writings/texts/fiction/oa.asp z dn. 19.02.2012. 10. H. Heald, H. P. Lovecraft, The Horror in the Museum, http://www.hplovecraft.com/writings/texts/fiction/hm.asp z dn. 19.12.2012. 11. H. P. Lovecraft, Dagon, Wydawnictwo S.R, Warszawa 1994. 12. H. P. Lovecraft, Essays and Letters of H. P. Lovecraft, wyd. Dodo Press, UK 2010. 13. H. P. Lovecraft, Festyn [w:] http://www.mrooczlandia.com/biblioteka/index.php? pozycja=hpl_fes7 z dn. 31.01.2012. 14. H. P. Lovecraft, Image, http://en.wikisource.org/wiki/The_Temple z dn. 13.12.2012. 15. H. P. Lovecraft, Koszmary i fantazje. Listy i Eseje, wyd. SQN, Krakуw 2013 16. H. P. Lovecraft, Medusa Coil, [w:] http://en.wikisource.org/wiki/Medusa%27s_Coil/full z dn. 19.02.2012. 17. H. P. Lovecraft, Nadnaturalny horror w literaturze, wyd. Scutum, Warszawa 2000. 18. H. P. Lovecraft, Najlepsze opowiadania. Tom 1, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008. 19. H. P. Lovecraft, Najlepsze opowiadania. Tom 2, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2008. 20. H. P. Lovecraft, Opowieci o makabrze i koszmarze, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2007. 21. H. P. Lovecraft, Sny o terrorze i mierci, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Pozna 2008. 131
22. H. P. Lovecraft, The Call of Cthulhu, http://en.wikisource.org/wiki/The_Call_of_Cthulhu/Chapter_II z dn. 13.02.2012. 23. H. P. Lovecraft, Z otchlani czasu, wyd. Copernicus Corporation, Warszwa 2004. 24. B. Muszyski, Zaginiony, Wydawnictwo Wielokrotnego Wyboru, Chojnice 2011. 25. M. Twain, Listy z Ziemi [w:] http://macfaq.koolhost.com/05.htm z dn. 08.02.2012. 26. Platon, Pastwo, tlum. Wl. Witwickiego, Wydawnictwo Antyk, Kty 2003. 27. pod red. M. Skierkowskiego, Niesamowite Opowieci. Klasyka powieci grozy cz. I, wyd. FOX, s. 118. Opracowania: 1. M. Czeremski, Strukura Mitуw, Zaklad Wydawniczy ,,Nomos", Krakуw 2009. 2. R. Dawkins, Bуg urojony, wyd. CiS, Warszawa 3. D. Harms, J. W. Gonce III, Necronomicon Files: The Truth Behind Lovecraft's Legend, wyd. Red Wheel/Weiser, Boston 2003. 4. M. Eliade, Mity, Sny, Misteria, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999. 5. M. Eliade, Traktat o historii religii, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. 6. N. Frye, Mit, fikcja i przemieszczenie [w:] M. Glowiski i H. Markiewicz [red.], Studia z teorii literatury, wyd. Ossolineum, Wroclaw 1977. 7. C. Geertz, Religia jako system kulturowy [red.] W. Piwowarski, Socjologia religii. Antologia tekstуw, Krakуw 1998. 8. J. G. Frazer, Zlota Gal, Wydawnictwo KR, Warszawa 2002. 9. S. Freud, Totem i tabu, Wydawnictwo KR, Warszawa 1997. 10. M. Houellebecq, H. P. Lovecraft. Przeciw wiatu, przeciw yciu, wyd. W.A.B., Warszawa 2007. 11. E. Jajdelska, C. Butler, S. Kelly, A. McNeill, K. Overy, Crying, Moving, and Keeping It Whole: What Makes Literary Description Vivid?, Poetics Today nr. 3/2010 (31), Porter Institute for Poetics and Semiotics, Tel Aviv 2010. 12. Encyklopedia Religii PWN v. 1.0, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2003. 13. S. T. Joshi, H. P. Lovecraft. Biografia, wyd. Zysk i S-ka, Pozna 2010. 14. S. King, Nocna Zmiana, wyd. Prуszyski i S-ka, Warszawa 2011. 15. Kormak, W poszukiwaniu Necronomiconu [w:] http://www.magia.gildia.pl/artykuly/kontrkultura/necronomicon/necro_simonomicon z dn. 06.06.2011. 16. K. Krzan, Praktyczny kurs pisarstwa, wyd. Zlote Myli, Gliwice 2009. 132
17. A. Lang, Myth, Ritual and Religion (chapter 7), http://www.onlineliterature.com/andrew_lang/myth-ritual-religion/7/ z dn. 24.01.2011. 18. C. Lйvi-Struass, Antropologia strukturalna, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970. 19. S. Literski, Claude Lйvi-Strauss [w:] www.wsm.edu.pl/fotos/socjologia/Sylwetki/straus.doc z dn. 17.01.2012 r. 20. http://shareranks.com/449,Top-20-Stories-by-H.P.-Lovecraft#b z dn. 28.02.2012 r. 21. http://sjp.pwn.pl/szukaj/nadnaturalno%C5%9B%C4%87 z dn. 09.12.2011. 22. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/272144/horror-story z dn. 17.01.2012 r. 23. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7484/aesthetics/59176/Emotion-response-and- enjoyment?anchor=ref114953 z dn. 17.01.2011 r. 24. http://www.slownik-online.pl/kopalinski/5A0A0DB6070A0768C12565E0006B8E49.php z dn. 17.01.2012 r. 25. J. Lotman i Z. Minc, Literatura i mitologia [w:] pod red. Boguslawa ylko, Sztuka w wiecie znakуw, wyd. Slowo, Obraz, Terytoria, Gdask 2002. 26. D. Misterak, Tam gdzie czyha Cthulhu, wyd. Gdyski Klub Fantastyki, Gdask 1999 27. J. Morales, Lovecraft's map of Arkham [w:] http://www.baharna.com/cmythos/arkham.htm z dn. 31.01.2012. 28. J. Morales, Sources of Necromancy in ,,Charles Dexter Ward" [w:] http://cthulhufiles.com/necro/necromancy.htm z dn. 17.02. 2012. 29. R. Otto, wito, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999. 30. J. Rawicz, Z. Bydliska-Czernuszczyk, M. Lizut, J. Turnau, E. Jewdokimow, W. Gorlewski, Encyklopedia Gazety Wyborczej. Religie wiata, Wydawnictwo Naukowe PWN. 31. S. Petersen i L. Willis, Zew Cthulhu, wyd. Mag, Warszawa 1998. 32. B. Reeves i C. Nass, Media i Ludzie, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000. 33. Sallustius, On the Gods and the World, http://www.sacred-texts.com/cla/fsgr/fsgr10.htm z db. 19.12.2012, tlum. z laciny na angielski G. Murraya. 34. W. R. Smith, Religion of the Semites, wyd. D. Appleton and company, New York, 1889. 35. A. Wierciski, Magia i religia, Zaklad Wydawniczy ,,Nomos", Krakуw 2004. 36. E. J. Ziolkowski, Sancho Pansa and Nemi's priest: Reflection on the Relationship of Literature and Myth [red.] L. L. Patton, W. Doniger, Myth and method, THE UNIVERSITY PRESS of Virgina, Virgina 1996. 133

File: groza-jest-wita.pdf
Published: Wed Aug 20 21:29:16 2014
Pages: 133
File size: 2.02 Mb


The skills of Xanadu, 13 pages, 0.05 Mb

, pages, 0 Mb
Copyright © 2018 doc.uments.com